‘चोरबागान’ दुर्गापूजेचा इतिहास आणि उत्सवाला लागलेले गालबोट!

जिथे ‘अरव’ शांतता अपेक्षित होती तिथे किंकाळ्या आणि कर्कश्य कोलाहलाने गोंधळ माजवला! केवळ भडक रंगांचा वापर न करता नैसर्गिक मातीच्या रंगाचा वापर करून मानवी मनाला शांततेचा आणि आध्यात्मिक अनुभूतीचा अनुभव देणे हा या मंडळाचा मुख्य उद्देश होता, त्याला लोकांनी हरताळ फासला! असो. आपण त्यासाठी कुख्यात आहोतच!

आता थोडं चोरबागानविषयी. हा जुन्या कोलकत्यातील उत्तरेकडच्या भागातला परिसर. जुन्या काळात कोलकाता शहराची लोकसंख्या वाढण्यापूर्वी तेथील श्रीमंत नागरिक स्वतःसाठी अतिशय मोठी घरे बांधत. या घरांसोबत मोठी बाग असणे अनिवार्य मानले जाई. बंगाली भाषेत बागेला ‘बागान’ म्हणतात. यामुळे ज्या भागात अशा बागांची अधिकता होती, त्या भागांना ‘बागान’ असे नाव पडले. जसे की, चाल्टाबागान, हत्तीबागान, पायराबागान आणि चोरबागान!

अभ्यासकांच्या मते, चोरबागान परिसराअंतर्गत ‘कालाबागान’ आणि ‘ठणठणीया’ हे भाग होते. त्या काळात ‘कालाबागान’ हे नाव बनावट चलन तयार करणाऱ्या लोकांमुळे पडले होते, तर ‘ठणठणीया’ भागात रस्त्यावरील जादूगार, हातचलाखीचे खेळ करणारे लोक, दरवेशी आणि मदारी राहायचे. त्यांच्याच सोबतीला या शेजारच्या भागात चोरांची मोठी वस्ती किंवा वावर असायचा.

चोरांच्या वस्तीचा इतिहास रंजक आहे. हा भाग शहरीकरण होण्याआधी घनदाट वृक्षराजीने सुसह्य होता, जंगलासारखा इलाखा असल्याने त्या काळचे ठग, पेंढारी, डाकू, चोर ह्या भागात लपत. नागरीकरणानंतर त्यांच्यातले काही लोक इथेच वास्तव्यास राहिले. रात्रीच्या वेळेस त्यांचा वावर वाढला की घंटा वाजवल्या जात. त्या घंटांच्या ठण ठण आवाजाने निनादत असलेला इलाखा म्हणजे ‘ठणठणीया’! त्याच्या लगत असलेल्या अवैध काळे धंदे करून जगणाऱ्या लोकांची वस्ती म्हणजे ‘कालाबागान’!

आणि ह्या सर्व चोर आणि लबाड लोकांच्या या एकत्र वास्तव्यामुळे या भागाला ‘चोरबागान’ हे नाव पडले. हा एक प्रकारे विशिष्ट जातीच्या लोकांना चोर ठरवण्यासारखा अमानुष प्रकार होता. कारण इथे बेदीया अथवा बाजीगर, आणि नट समाजाचे लोक मोठ्या प्रमाणावर राहत. आपल्याकडे जे खेळ डोंबारी सादर करतात तेच खेळ, तीच कला हे लोक सादर करतात. मात्र त्यांना हातचलाखी करणारे आणि चोर मानले गेले. ह्यात मदारी, दरवेशी देखील आले. मात्र नागरीकरणानंतरचे खरे चोर, हे लोक नव्हते!

जुन्या कोलकत्यातील श्रीमंत बाबू आणि जमीनदार आपल्या वाड्यांमध्ये, जसे की प्रसिद्ध मार्बल पॅलेस, शक्ती पॅलेस आदी ठिकाणी करमणुकीसाठी या नट आणि बाजीगरांना पाचारण करायचे. चोरबागानच्या आसपासच्या रस्त्यांवर आणि मोकळ्या मैदानांमध्ये हे डोंबारी खेळ नियमितपणे सादर केले जायचे. प्रसिद्ध जादूगार पी. सी. सरकार सारख्या दिग्गजांचेही या भागातील पारंपरिक कलाकारांशी जवळचे संबंध होते.

ठणठणीया कालीबाड़ी भागात एक पुरातन काली मंदिर आहे. डाकू देखील इथे दर्शनाला येत. परिसरातला घंटानाद आधी इथूनच केला जाई. इथे अजूनही मंत्र तंत्र साधना आणि कथित, प्रसिद्ध बंगाली काळी जादू आदी गोष्टी केल्या जातात. त्यामुळे ह्या इलाख्याच्या गूढतेत भर पडली. चोरबागानपासून जवळच माणिकतळा आणि सियालदा मासळी बाजार आहे, आणि राज्यातले सर्वात विशाल असे फळांचे ड्राय फ्रुट्सचे मार्केट असलेला मचुआबाजार देखील जवळच आहे. परिणामी इथे सामान्य माणसांचा राबता कायम असतो. त्यामुळे इथे चोरांना सहज सावज गवसते असे मानले जायचे, मात्र ते वास्तव नव्हते!

चोरबागानचा इतिहास येथील प्रसिद्ध ‘मित्र बारी’, बंगालीमध्ये मित्र बाडी, म्हणजेच मित्र कुटुंबाशी जोडलाय. जेव्हा ईस्ट इंडिया कंपनीने फोर्ट विल्यमसाठी जमीन ताब्यात घेतली, तेव्हा अयोध्यराम मित्र हे मचुआबाजार भागात आले होते. त्यांचे नातू रामसुंदर मित्र, जे ‘ख्याँदाराम मित्र’ म्हणूनही प्रसिद्ध होते, त्यांनी सुमारे 350 वर्षांपूर्वी चोरबागानमध्ये भव्य बागांनी सजलेले हवेलीवजा घर बांधले.