सोळावा लुई- एका राजेशाहीच्या अस्ताची कथा!

जॉन हार्डमन  यांचे ‘द लाइफ ऑफ लुई सोळावा‘ (The Life of Louis XVI) हे पुस्तक फ्रान्सचा
शेवटचा राजा लुई सोळावायाच्या आयुष्यावर आणि राजकीय कारकिर्दीवर प्रकाश टाकणारे एक
अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि अधिकारयुक्त चरित्र मानले जाते. इतिहासकार जॉन
हार्डमन यांनी त्यांच्या प्रदीर्घ संशोधनातून या पुस्तकात लुई सोळाव्याची पारंपरिक
प्रतिमा मोडीत काढली आहे. सामान्यतः चित्रपटांमध्ये किंवा कथांमध्ये लुई
सोळाव्याला एक ‘कमकुवत, मूर्ख किंवा जुलमी शासक‘
म्हणून दाखवले जाते. परंतु, हार्डमन यांनी
नवीन ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे हा दावा खोडून काढलाय.

 

पुस्तकातून समोर येते की, लुई सोळावा हा
अत्यंत सुशिक्षित आणि फ्रान्सच्या सर्व राजांमध्ये सर्वाधिक वाचन असलेला राजा
होता. त्याला इतिहास, भूगोल, नौदल आणि परराष्ट्र धोरणाची उत्तम समज होती. राजाकडे राजकीय दूरदृष्टी
होती आणि त्याला भविष्यातील संकटांची जाणीवही होती. परंतु, त्याची खरी
शोकांतिका ही होती की तो अत्यंत संकोची आणि अनपेक्षित प्रसंगी अनिर्णायक  ठरला. इतिहासकारांनी  बहुत
करुन असे मानलेय की, लुईवर त्याची पत्नी मेरी अँटोइनेट हिचा पूर्ण प्रभाव होता. हार्डमन यांनी
स्पष्ट केलेय की, राजवटीच्या पहिल्या बारा वर्षांत राजाने राणीला राजकीय निर्णयांपासून
पूर्णपणे दूर ठेवले होते. परंतु,
1787 नंतर जेव्हा त्याची सुधारणा मोहीम अपयशी ठरली, तेव्हा खचलेल्या
राजाने राणीवर अवलंबून राहण्यास सुरुवात केली.

 

पुस्तकात फ्रान्सने अमेरिकेच्या
स्वातंत्र्ययुद्धाला दिलेल्या पाठिंब्याचे आणि त्यामुळे फ्रान्सवर वाढलेल्या
प्रचंड आर्थिक कर्जाचे सविस्तर विश्लेषण आढळते. हार्डमन यांनी या पुस्तकाची
विभागणी मुख्यत्वे तीन कालखंडांत केली आहे. 

पहिली बारा वर्षे (1774 – 1786 )राजाचे
सुरुवातीचे उज्ज्वल दिवस, गुप्त राजकीय कामकाज आणि निरंकुश राजेशाहीचे स्वरूप. 

क्रांतीची पूर्वतयारी (1787 – 1789)आर्थिक
संकट, राजाने
आणलेल्या सुधारणांचा अजेंडा आणि राजवटीची झालेली पडझड.

फ्रेंच क्रांती व शेवट (1789 – 1793)नवीन
संविधानाबाबत राजाची भूमिका, त्याचा पॅरिसमधून पळून जाण्याचा अयशस्वी प्रयत्न, तुरुंगवास आणि
अखेर 1793 मधील त्याचे शिरकाण. 

 

हार्डमन यांची लेखनशैली अतिशय प्रवाही, रोचक आणि वाचकांना
खिळवून ठेवणारी आहे. त्यांनी क्लिष्ट राजकीय विषय अगदी सोप्या भाषेत मांडले आहेत. लेखकाने
राजाच्या चुकांवर पांघरूण न घालता,
त्याच्याबद्दल एक मानवी आणि सहानुभूतीपूर्वक
दृष्टिकोन ठेवला आहे. जसजशी राजाची सत्ता कमी होत जाते, तसतसे त्याचे
व्यक्तिमत्त्व अधिक प्रगल्भ आणि लोकांबद्दल काळजी वाहणारे कसे बनले, हे यात प्रभावीपणे
दाखवले आहे.

 

काही इतिहासकारांच्या मते हार्डमन यांनी
राजाचा पॅरिसमधून पळून जाण्याचा हेतू केवळ ‘वाटाघाटीसाठी सुरक्षित जागा शोधणे‘ असा होता हा
मांडलेला युक्तिवाद थोडा वादग्रस्त ठरू शकतो, कारण त्या पळ काढण्यामुळे गृहयुद्धाची परिस्थिती
निर्माण झाली असती. निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर, The Life of Louis XVI हे पुस्तक फ्रेंच क्रांती
आणि राजेशाहीच्या इतिहासात रस असणाऱ्यांसाठी एक ‘मस्ट-रीड‘ पुस्तक आहे. हे पुस्तक वाचकाला एका ऐतिहासिक
पात्राकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्यास भाग पाडते. ह्या पुस्तकाचा गोषवारा अतिशय
रोचक आहे.

 

इतिहासाच्या पानांवर काही व्यक्ती अशा असतात
की त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यापेक्षा त्यांच्या भोवती घडलेल्या काळाचे ओझे
त्यांच्यावर अधिक असते. फ्रान्सचा सोळावा लुई आणि त्याची पत्नी मेरी-अँटोइनेट ही
अशीच जोडी. एकीकडे व्हर्सायच्या आरशांनी, रेशमी वस्त्रांनी आणि राजदरबाराच्या ऐश्वर्याने
झगमगणारे त्यांचे जग होते; तर दुसरीकडे अन्नधान्याच्या वाढत्या किमती, करांच्या ओझ्याखाली दबलेली जनता, सरकारी कर्जाचा
डोंगर आणि सामाजिक विषमतेने अस्वस्थ झालेला फ्रान्स होता. या दोन टोकांमधील अंतर
एवढे वाढत गेले की, अखेरीस त्या अंतरातूनच क्रांतीचा ज्वालामुखी फुटला. म्हणून सोळाव्या लुईची
कथा केवळ एका राजाच्या अपयशाची कथा नाही आणि मेरी-अँटोइनेटची कथा केवळ एका विलासी
राणीचीही नाही; ती एका जुन्या सामाजिक व्यवस्थेच्या अंताची आणि आधुनिक राजकीय युगाच्या
जन्माची गुंतागुंतीची कहाणी आहे.

सोळावा लुई 23 ऑगस्ट 1754 रोजी जन्मला. त्याचे बालपण फ्रेंच
राजघराण्याच्या कठोर शिस्तीत गेले;
परंतु त्याच्या स्वभावात त्याचे आजोबा पंधराव्या
लुईसारखा दरबारी आत्मविश्वास नव्हता. तो मितभाषी, काहीसा संकोची आणि अभ्यासू होता. त्याला इतिहास, भूगोल, विज्ञान आणि
विशेषतः यांत्रिक कामांची आवड होती. कुलूप तयार करणे, घड्याळे आणि
यंत्रे यांचा अभ्यास करणे हा त्याचा छंद होता. राजेपदाच्या चकाकीच्या मागे एक असा
माणूस होता ज्याला प्रत्यक्ष हाताने वस्तू तयार करण्यात आनंद मिळत असे. राजवाड्यात
त्याच्यासाठी कार्यशाळा आणि प्रयोगांची व्यवस्था होती. या छंदामुळे त्याची प्रतिमा
कधीकधी ‘साधा, चांगला माणूस’ अशी रंगवली जाते; पण इतिहासकाराच्या दृष्टीने व्यक्तीचा चांगुलपणा आणि
राज्यकारभाराची क्षमता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

1770 मध्ये त्याचे लग्न ऑस्ट्रियाच्या सम्राज्ञी मारिया
थेरेसियाची कन्या मेरी-अँटोइनेटशी झाले. मेरीचे वय तेव्हा चौदा आणि लुईचे पंधरा
वर्षे होते. हे लग्न केवळ दोन तरुणांचे वैवाहिक नाते नव्हते; ते फ्रान्स आणि
ऑस्ट्रिया या दीर्घकाळ शत्रुत्वात राहिलेल्या दोन राजघराण्यांमधील राजकीय
समझोत्याचे प्रतीक होते. 1774 मध्ये सोळावा लुई राजा झाला आणि मेरी-अँटोइनेट फ्रान्सची राणी झाली. त्या
वेळी दोघेही अद्याप तरुण होते, पण त्यांच्या खांद्यावर एका विशाल आणि अंतर्विरोधांनी भरलेल्या राज्याची
जबाबदारी आली होती.

फ्रान्सची आर्थिक अवस्था मात्र वरून दिसत होती
त्यापेक्षा फारच गंभीर होती. अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धात ब्रिटनला कमकुवत
करण्यासाठी फ्रान्सने अमेरिकन वसाहतींना मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक आणि लष्करी मदत
केली. फ्रेंच नौदल आणि सैन्याच्या मदतीचा अमेरिकन विजयात निर्णायक वाटा होता; 1781 मधील
यॉर्कटाउनच्या लढाईतही फ्रेंच मदत महत्त्वाची ठरली. पण अमेरिकेला मदत करताना
फ्रान्सच्या स्वतःच्या आर्थिक अडचणी वाढल्या. युद्धखर्च हा संकटाचा एक भाग होता; त्याबरोबरच जुन्या
कर्जांचा भार, करव्यवस्थेतील असमानता,
राजदरबाराचा खर्च, विशेषाधिकारप्राप्त वर्गांची करांपासूनची सूट आणि
राज्याच्या महसुलातील संरचनात्मक समस्या या सगळ्यांनी मिळून संकट अधिक खोल केले.

लुईने हे संकट दूर करण्यासाठी अनेक अर्थमंत्र्यांवर
अवलंबून राहण्याचा प्रयत्न केला. तुर्गो, नेकर,
कॅलोन आणि ब्रिएन यांसारख्या व्यक्तींनी आर्थिक
सुधारणा सुचवल्या; परंतु करव्यवस्थेत मूलभूत बदल करणे म्हणजे विशेषाधिकारप्राप्त सरदारवर्ग
आणि इतर शक्तिशाली संस्थांना आव्हान देण्यासारखे होते. सुधारणा वारंवार अडवल्या
गेल्या. कॅलोनने 1787 मध्ये ‘असेंब्ली ऑफ नोटेबल्स’ बोलावली; परंतु त्यातूनही मार्ग निघाला नाही. अखेरीस 1788 मध्ये लुईला
‘एस्टेट्स-जनरल’ बोलावण्याचा निर्णय घ्यावा लागला. ही सभा 1614 नंतर प्रथमच
बोलावली जात होती. राजाला आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्यासाठी ती बोलवावी लागली होती; पण इतिहासाच्या
विडंबनाने हीच सभा पुढे राजेशाहीच्या अस्ताची सुरुवात ठरली.

याच काळात मेरी-अँटोइनेटची प्रतिमा लोकांच्या मनात
अधिकाधिक काळवंडत गेली. तिचे कपडे,
दागिने, राजदरबारी मनोरंजन, जुगार, मित्रपरिवारासाठी केलेली कृपादृष्टी आणि ‘पेटी
त्रियानॉं’भोवतीचे तुलनेने खाजगी जीवन यांचा मोठा गाजावाजा झाला. तिच्या प्रतिमेला
राजविरोधी पत्रके आणि अफवांनी आणखी विकृत केले. तिला ‘मॅडम डेफिसिट’ असे हिणवले
जाऊ लागले. मात्र येथे इतिहासाचा सूक्ष्म भाग लक्षात घेणे आवश्यक आहे. फ्रान्सची
आर्थिक दिवाळखोरी केवळ मेरी अँटोइनेटच्या खर्चामुळे निर्माण झालेली नव्हती. युद्धे, कर्जे, करव्यवस्थेतील
विषमता आणि राजकीय सुधारणांचा विरोध या संकटामागील मोठ्या कारणांमध्ये होते. तरीही
राणीच्या ऐश्वर्याचे प्रतीकात्मक महत्त्व प्रचंड होते; म्हणून जनतेच्या
रोषाचे लक्ष्य ती सहज बनली.

याच ठिकाणी आजच्या भारतात केलेली निर्मला सीतारमण
आणि मेरी-अँटोइनेटची तुलना मात्र काळजीपूर्वक करावी लागते. 4 डिसेंबर 2019 रोजी लोकसभेत
कांद्याच्या वाढलेल्या किंमतीची चर्चा सुरू असताना सीतारमण यांनी सांगितले की त्या
फारसा कांदा-लसूण खात नाहीत आणि त्यांच्या कुटुंबातही त्यांचा फारसा वापर होत
नाही. विरोधकांच्या प्रश्नाला उत्तर देताना हा उल्लेख झाला होता. नंतर या विधानाचा
एक छोटा भाग सोशल मीडियावर अशा प्रकारे फिरला की जणू त्या म्हणत आहेत, ‘कांद्याच्या
भाववाढीचा मला काय संबंध?’ वस्तुतः त्यांनी तसे म्हटले नव्हते. त्यामुळे मेरी-अँटोइनेटच्या कथित
वाक्याशी सीतारमण यांची तुलना ही राजकीय उपरोध किंवा व्यंग म्हणून करता येईल; ऐतिहासिक साम्य
म्हणून नाही.

फ्रेंचमधील मूळ प्रसिद्ध वाक्प्रचार ‘किल माँज द ला
ब्रियोश‘ असा
आहे; ‘ब्रियोश’
ही साध्या ब्रेडपेक्षा समृद्ध, लोणी आणि अंड्यांनी बनवली जाणारी भाकरीसदृश वस्तू होती. हे वाक्य जाँ-जाक
रूसो यांच्या कन्फेशन्समध्ये येते;
त्यांनी ते एका अनामिक “महान राजकुमारीच्या” तोंडी
घातले होते. त्या वेळी मेरी-अँटोइनेट अजून ऑस्ट्रियातली लहान मुलगी होती. तिच्या
नावाशी या वाक्याची जोड नंतरच्या काळात निर्माण झाली.

म्हणूनच या प्रसिद्ध वाक्याचा इतिहास स्वतःच एक
विलक्षण धडा देतो. एखादे वाक्य खरे आहे की नाही यापेक्षा ते एखाद्या व्यक्तीच्या
प्रतिमेशी किती घट्ट जोडले गेले आहे, यावर त्याचा सामाजिक प्रभाव अवलंबून राहतो. मेरी –
अँटोइनेट आधीच राजेशाहीच्या विलासाचे प्रतीक बनली होती; त्यामुळे तिच्या
नावाशी जोडलेले हे वाक्य इतके प्रभावी ठरले की पुढील पिढ्यांनी त्याला ऐतिहासिक
सत्य मानले. इतिहास कधी कधी घटनांनी नव्हे, तर पुनःपुन्हा सांगितल्या गेलेल्या कथांनीही बनतो.

मेरी-अँटोइनेटचे व्यक्तिमत्त्व मात्र केवळ
विलासीपणाच्या चौकटीत बंदिस्त करणेही अन्यायकारक ठरेल. तिचे राजकीय निर्णय अनेकदा
प्रतिगामी होते आणि क्रांतीविरोधी दरबारी गटांशी तिचे संबंध होते; तिच्या
प्रभावामुळे काही सुधारकांना अडथळे आले, अशी ऐतिहासिक नोंद आहे. पण तिच्याविषयी पसरलेल्या
अनेक लैंगिक, वैयक्तिक आणि नैतिक अफवा निराधार किंवा अतिशयोक्त होत्या. ती परदेशी
स्त्री होती, ऑस्ट्रियातून आलेली होती आणि त्यामुळे ‘ऑस्ट्रियन’ म्हणूनही तिच्यावर संशय
घेतला जात होता. तिच्याविरुद्धची राजकीय टीका अनेकदा स्त्रीविरोधी आणि अश्लील
प्रचारात रूपांतरित झाली. राजेशाहीविरोधी असंतोषात तिचे स्त्रीत्वही एक राजकीय
शस्त्र बनले.

दरम्यान, विज्ञान आणि राजकारणाची दुनिया विलक्षण वेगाने बदलत
होती. 1783 मध्ये माँगोल्फिये बंधूंनी हॉट एअर बलूनच्या प्रयोगांनी युरोपला चकित
केले. व्हर्साय येथे 19 सप्टेंबर 1783 रोजी लुई सोळाव्याच्या उपस्थितीत बलूनचा प्रयोग झाला; त्यात मानवाऐवजी
प्राणी प्रवासी होते. त्यामुळे ‘लुईच्या उपस्थितीत व्हर्साय येथे पहिल्या हॉट एअर बलूनचे प्रयोग झाले” हे
म्हणणे योग्य आहे; मात्र पहिली मानववाहू बलून-उड्डाणे व्हर्साय येथे झाली, असे म्हणणे चुकीचे
ठरेल. मानवाचे पहिले मुक्त बलून उड्डाण त्याच वर्षी नोव्हेंबरमध्ये पॅरिसजवळ झाले.
या घटनेतून त्या काळातील विज्ञान,
तंत्रज्ञान आणि राजदरबार यांच्यातील नातेही दिसते.

सोळाव्या लुईच्या कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाचा
भारतीय धागा टिपू सुलतानाशी जोडलेला आहे. टिपूला इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीच्या
वाढत्या शक्तीचा धोका स्पष्टपणे जाणवत होता. त्यामुळे त्याने फ्रान्सशी लष्करी आणि
राजनैतिक संबंध दृढ करण्याचा प्रयत्न केला. 1787 मध्ये त्याने मोहम्मद दरवेश खान, अकबर अली खान आणि
मोहम्मद उस्मान खान यांचा समावेश असलेले दूतमंडळ फ्रान्सला पाठवले. हे दूत 1788 मध्ये व्हर्साय
येथे लुई सोळाव्याच्या दरबारात पोहोचले आणि त्यांची राजेशाही थाटात भेट झाली.
फ्रेंच मदतीची टिपूची अपेक्षा मात्र पूर्ण झाली नाही. फ्रान्स स्वतः आर्थिक आणि
राजकीय संकटात अडकलेला होता आणि ब्रिटनशी पुन्हा मोठे युद्ध उघडण्याच्या स्थितीत
नव्हता. 

या घटनेचे महत्त्व केवळ “टिपूने फ्रान्सकडे मदत
मागितली” एवढे नाही. भारतातील एका शक्तिशाली राज्यकर्त्याने युरोपीय शक्तींच्या
परस्पर संघर्षाचा उपयोग आपल्या राजकीय स्वातंत्र्यासाठी करण्याचा प्रयत्न केला
होता. अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धात ब्रिटनविरोधी भूमिका घेणारा फ्रान्स भारतातही
ब्रिटिश सत्तेला आव्हान देईल, अशी टिपूची अपेक्षा होती. ती प्रत्यक्षात साकारली नाही; पण त्यातून टिपूची
व्यापक आंतरराष्ट्रीय राजनैतिक दृष्टी स्पष्ट होते. 

फ्रान्समध्ये मात्र परिस्थिती हाताबाहेर जात होती. 5 मे 1789  रोजी
एस्टेट्स-जनरलची बैठक झाली. तिसऱ्या वर्गाच्या प्रतिनिधींनी स्वतःला ‘नॅशनल
असेंब्ली’ घोषित केले. 14 जुलैला बॅस्टिलचा किल्ला ताब्यात घेण्यात आला. त्यानंतर घटनांची गती एवढी
वाढली की राजेशाहीला मागे फिरण्यासाठी जागाच उरली नाही. 1791 मध्ये संवैधानिक
राजेशाहीचा प्रयोग झाला; पण लुई आणि मेरी-अँटोइनेट यांच्या क्रांतीवरील अविश्वासामुळे आणि राजकीय
संघर्षामुळे परिस्थिती अधिकच बिघडली. 1792 मध्ये राजेशाही रद्द झाली आणि फ्रान्स
प्रजासत्ताक बनला.

लुईवर देशद्रोहाचा आरोप ठेवण्यात आला आणि 21 जानेवारी 1793 रोजी पॅरिसमध्ये
त्याला गिलोटिनने मृत्युदंड देण्यात आला. मेरी-अँटोइनेटने त्यानंतर आणखी काही
महिने जगले; अखेरीस 16 ऑक्टोबर 1793 रोजी तिलाही गिलोटिनने मृत्युदंड देण्यात आला. अशा प्रकारे व्हर्सायच्या
भव्य राजवाड्यातून सुरू झालेली त्यांची कथा पॅरिसच्या क्रांतिकारी
न्यायव्यवस्थेच्या रक्तरंजित चौकात येऊन संपली. 

या सगळ्या घटनांकडे पाहताना “लुईने अमेरिकेला मदत
केली आणि त्यातून फ्रेंच क्रांती झाली” एवढे सरळ समीकरण मांडणेही योग्य ठरणार
नाही. अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धामुळे फ्रान्सचे आर्थिक संकट तीव्र झाले, हे खरे; पण क्रांतीची मुळे
त्यापेक्षा खोल होती. फ्रेंच समाजातील तीन वर्गांमधील असमानता, सरंजामशाही
विशेषाधिकार, करांचा अन्यायकारक भार,
अन्नधान्याच्या किमती, आर्थिक संकट, प्रबोधनयुगातील विचार, प्रतिनिधित्वाची मागणी आणि राजेशाहीच्या वैधतेवर उभे
राहिलेले प्रश्न या सर्वांचा संगम झाला होता. लुई सोळावा हा या संकटाचा एकमेव
कारणकर्ता नव्हता; पण तो त्यातून मार्ग काढण्यात अपयशी ठरलेला राजा होता.

भारतात त्याच काळात इतिहासाची दुसरीच नाट्ये सुरू
होती. 23  ऑगस्ट 1754 रोजी लुईचा जन्म झाला, त्याच वर्षाच्या काही महिन्यांपूर्वी भारतात मराठा सत्ता आणि विविध
प्रादेशिक शक्तींच्या संघर्षाचे नवे पर्व आकार घेत होते. लुईच्या मृत्यूच्या
सुमारे दशकभर आधी, 1783 मध्ये रघुनाथराव पेशव्यांचे निधन झाले आणि त्याच वर्षी महादजी शिंद्यांनी
ग्वाल्हेरचा किल्ला जिंकला. महादजींच्या काळात उज्जैन हे शिंद्यांच्या सत्तेचे
महत्त्वाचे केंद्र राहिले; पुढे त्यांच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या काळात ग्वाल्हेरला राजधानीचे स्थान
प्राप्त झाले. 

1789 साली फ्रेंच राज्यक्रांतीने जगातल्या लोकशाहीची
मुहूर्तमेढ रोवली जात होती तेव्हा भारतात कोणती स्थिती होती ह्याविषयी पेशव्यांचीच
एक नोंद द्यावी वाटते. 1789 मध्ये नाशिक-त्र्यंबकेश्वरच्या धार्मिक मेळ्यात शैव संन्यासी आणि वैष्णव बैरागी
यांच्यात स्नान करण्याच्या आणि अग्रहक्काच्या वादातून मोठा रक्तरंजित संघर्ष झाला
होता, ज्याची
नोंद पेशव्यांच्या कागदपत्रामध्ये आढळते. पेशवाईच्या हस्तक्षेपानंतर दोन्ही गटांसाठी
स्वतंत्र स्नानस्थळांची व्यवस्था करण्यात आली. काही परंपरागत नोंदींमध्ये मृतांची
संख्या सुमारे 12000 सांगितली जाते; मात्र ही संख्या निर्विवाद आधुनिक जनगणना नसून ऐतिहासिक नोंदीतील दावा
म्हणून मांडणे अधिक योग्य आहे. जग आपल्यापेक्षा पुढे का गेले याची उत्तरे आपल्या इतिहासापेक्षा आपल्या
वर्तमानात अधिक आढळतात! 

म्हणून 1789 च्या भारत आणि फ्रान्सकडे एकाच नजरेने
पाहताना एक विचित्र विरोधाभास दिसतो. फ्रान्समध्ये राजकीय प्रतिनिधित्व, नागरिकत्व, समता आणि
राजसत्तेच्या मर्यादांवर प्रश्न उपस्थित होत होते; भारतात विविध प्रादेशिक सत्ता, साम्राज्ये, धार्मिक संस्था
आणि पारंपरिक अधिकार यांच्या गुंतागुंतीच्या संघर्षातून राजकारण पुढे सरकत होते.
फ्रेंच राज्यक्रांतीला सरळ ‘लोकशाहीचा जन्म‘ म्हणणेही इतिहासाच्या गुंतागुंतीला कमी करणे ठरेल. क्रांतीने स्वातंत्र्य, समता आणि
नागरिकत्वाच्या आधुनिक संकल्पनांना प्रचंड बळ दिले; पण त्याचबरोबर दहशतवाद, राजकीय हिंसा, अंतर्गत संघर्ष
आणि सत्तेचे नवे केंद्रीकरणही आले. आधुनिक लोकशाहीचा प्रवास हा 1789 मध्ये एका दिवसात
पूर्ण झालेला चमत्कार नव्हता; तो पुढील अनेक दशके चालणाऱ्या संघर्षांचा परिणाम होता.

सोळावा लुई म्हणून व्यक्तीचे मूल्यमापन करताना
त्याला केवळ “दुर्बळ आणि अकार्यक्षम राजा” म्हणून संपवणे सोपे आहे; पण त्याच वेळी
त्याच्या काळातील संस्थात्मक संकट समजून घेणे आवश्यक आहे. त्याच्याकडे सुधारणा
करण्याची इच्छा काही प्रमाणात होती,
परंतु राजेशाहीचे विशेषाधिकार, दरबारातील राजकारण, सरदारवर्गाचा
विरोध, आर्थिक
दिवाळखोरी आणि स्वतःची निर्णयक्षमता यांच्यामध्ये तो सतत अडकत राहिला. त्याने
अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धात ब्रिटनविरुद्ध घेतलेली भूमिका फ्रान्सच्या आर्थिक
संकटाला तीव्र करणारी ठरली; पण त्या युद्धातील फ्रेंच सहभागामागे ब्रिटनला कमजोर करण्याची
परराष्ट्रनीती होती, केवळ भावनिक उदारता नव्हती.

मेरी-अँटोइनेटबाबतही असेच आहे. ती निरपराध संत
नव्हती; तिचे
विलासी जीवन, दरबारी गटांशी असलेले संबंध आणि क्रांतीविरोधी राजकीय भूमिका यांवर टीका
होणे स्वाभाविक आहे. पण फ्रान्सच्या आर्थिक दिवाळखोरीचे संपूर्ण ओझे तिच्या माथी
मारणे हा इतिहासाचा सरलीकृत आविष्कार आहे. तिच्यावर लादलेले ‘ब्रियोश‘चे वाक्य तर
ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिकच संशयास्पद आहे. उलट तिची खरी शोकांतिका अशी की, ती एका मोडकळीस
आलेल्या राजसत्तेचे प्रतीक बनली आणि त्या राजसत्तेच्या सर्व दोषांचे मानवी रूप
तिच्यात पाहिले गेले.

आजघडीला 23 ऑगस्टच्या दिवशी फ्रान्समध्ये सोळाव्या लुईचा
जन्मदिवसाचे विशेष खास स्मरण केले जात नाही. केवळ काही मोजके राजेशाही समर्थक किंवा
राजेशाहीशी एकनिष्ठ असणारे इतिहासप्रेमी खाजगी स्वरूपात त्याची आठवण काढतात, परंतु त्याला
कोणताही सांस्कृतिक किंवा सामाजिक पाठींबा नसतो. सार्वजनिक राष्ट्रीय नायक म्हणून पूजा होत
नाही, हेही
स्वाभाविक आहे. आधुनिक फ्रेंच राष्ट्रीय स्मृतीत 14 जुलै हा दिवस, बॅस्टिलच्या पतनाचे आणि फ्रेंच राष्ट्रीय दिनाचे
प्रतीक, म्हणून
अधिक प्रचलित आहे. हा दिवस राजेशाहीच्या विरोधातील क्रांतीचे प्रतीक मानला जातो! कारण,  फ्रान्सने
राजेशाहीच्या स्मृतीपेक्षा नागरिकत्व, प्रजासत्ताक आणि क्रांतीतून जन्मलेल्या राजकीय
मूल्यांना आपल्या आधुनिक राष्ट्रीय ओळखीचा महत्त्वाचा भाग बनवले आहे. 

इतिहासाची खरी गंमत अशी की, एखाद्या राजाचा
पराभव म्हणजे त्याच्या काळाचा अंत असतोच असे नाही; कधी कधी तो पुढच्या युगाची सुरुवात असतो. सोळावा लुई
गिलोटिनखाली मरण पावला, मेरी-अँटोइनेट त्याच मार्गाने गेली, पण त्यांनी ज्या जगाचे प्रतिनिधित्व केले ते
त्यांच्याबरोबर संपून गेले नाही;
त्याचे अवशेष पुढील अनेक राजकीय संघर्षांत दिसत
राहिले. फ्रेंच राज्यक्रांतीने जगाला दिलेला सर्वांत मोठा वारसा कदाचित राजेशाहीचा
अंत नव्हे, तर सत्ता कोणाच्या संमतीने चालली पाहिजे, नागरिक म्हणजे कोण आणि राज्याची वैधता कुठून येते, या प्रश्नांना
केंद्रस्थानी आणणे हा आहे.

आपल्या केंद्रीय मंत्री महोदया आणि सोळाव्या लुईची
पत्नी मेरी-अँटोइनेट ह्या दोघींचीही संभावना ‘मॅडम डेफिसिट‘ ह्या टोपण नावाने केली जाते! अर्थात हा चुकीचा उपहास
आहे! निर्मला सीतारमण यांचे कांद्याबाबतीतचे उद्गार जसे चुकीच्या पद्धतीने ख्याती
पावले आहेत तसेच एक दिव्य विधान मेरीच्या नावावर खपवले गेले होते. फ्रेंच क्रांती
दरम्यान जेव्हा पॅरिसमधील गरीब जनतेला खायला भाकरी (ब्रेड) मिळत नव्हती, तेव्हा
मेरी-अँटोइनेटने, “जर ब्रेड मिळत नसेल, तर त्यांनी केक खावा!” असे उद्गार काढले होते हा किस्सा जगप्रसिद्ध
आहे. असो.

 

सोळाव्या लुईचे जगाने आभार मानले पाहिजेत
कारण तो जर नीतीने, विवेकाने, नीरक्षीर बुद्धीने वागला असता तर फ्रेंच राज्यक्रांतीच झाली नसती आणि
जागतिक लोकशाहीचा पायाच घातला गेला नसता. लोकशाही किती वर्षांची झाली, ह्यापेक्षा ती
अधिक प्रगल्भ आणि परिपक्व असली पाहिजे, ती लोकानुनय करणारी नसावी मात्र लोकोपयोगी असावी
ह्याकडे त्यांचा कटाक्ष आढळतो! वाईटातून चांगल्याची उत्पत्ती होते म्हणतात त्याचे
हे उत्तम उदाहरण ठरावे.

– समीर गायकवाड