हक्क..

By SameerBapu on from https://sameerbapu.blogspot.com

मागच्या काही वर्षांपासून सुगंधेची परिस्थिती बरी नव्हती. अन्नाला महाग होण्याइतकी ती कफल्लक झाली नव्हती पण हातातोंडाचा मेळ घालताना तिचं कुटुंब घायकुतीला आलं होतं. तिच्या पोरांची आबाळ होत होती, नवरा खचून गेला होता. सासऱ्याने कधीच राम म्हटलं होतं तर सासू कणाकणानं खंगत होती. तशात अप्पांच्या आजारपणाची बातमी तिच्या कानी आली ती पुरती कोसळून गेली. तिच्या सगळ्या इच्छा आकांक्षांवर पाणी फिरलं. दंड घातलेल्या साडीनिशी तिनं सासरचा उंबरा ओलांडला आणि पोरांना काखेत मारून माहेरी आली. सुगंधा ही अप्पांची धाकटी लेक, पहाडासारखा असलेला आपला बाप अंथरुणाला खिळून राहिलाय हे कळल्यापासून तिचं मन थाऱ्यावर नव्हतं. जीव सैरभैर होऊन गेला होता. माहेरी येऊन वडीलांच्या छातीवर मस्तक टेकवून डोळ्यातलं आभाळ मोकळं केल्यावरच तिला हायसं वाटलं. त्या दिवसापासून बराच काळ सुगंधा माहेरात तळ देऊन होती. पोरांना उन्हाळ्याची सुट्टी होती म्हणून ती मोकळ्या अंगानं राहिली हे जरी खरी असलं तरी त्यांना पोटभर चांगलंचुंगलं खाऊ घालण्याचं छुपं समाधानही माहेरात होतं. घरातल्या सगळया कामात भावजयीला मदत करून अप्पांची सुश्रुषा करण्यात ती सगळ्यात पुढं होती.अप्पांचा तिच्यावर खूप जीव होता, ती पोरवयाची असताना तिला कडेवर घेऊन गावभर फिरायचे. शेरभर जुंधळा देऊन बर्फगोळे खाऊ घालायचे, गावात टुरिंग टॉकीज आली की सिनेमाला घेऊन जायचे, तालुक्याच्या गावी सर्कस आली की आवर्जून घेऊन जायचे. तिचे सर्व लाडकोड त्यांनी पुरवले होते. आपल्या थोरल्या मुलीचे म्हणजे सिंधूचे आपण काही कोडकौतुक करू शकलो नाही, तिला गोडधोड खाऊ घालू शकलो नाही की सणावाराला नवं कापडचोपड घेऊ शकलो नाही याची त्यांना खंत होती. त्यामुळे सुगंधेचे बालपण तरी सुखात जावे यासाठी त्यांची धडपड असे. सिंधूच्या बालपणी बळवंतअप्पा रोजानं कामावर जायचे, दिवसभर चाकरी करून घरी परतल्यावर घरातलं दैन्य त्यांना खायला उठे. एका शब्दाची तक्रार न करता कोरड्या भाकरीवर आणि पाण्याच्या घोटांवर विमलअक्कांनी त्यांचा संसार रेटला होता. बळवंतअप्पा मस्क्यांना चार भावंडं होती. ते घराचे कर्तेपुरुष होते, वयाने ज्येष्ठ होते. त्यांच्या निर्मळ मनात प्रांजळपणा शिगोशीग भरलेला होता. कुणी काय मागेल त्याला ते देत गेले. अगदी कोऱ्या कागदावरही त्यांनी बिनदिक्कत सही केली कारण भावंडांनीच तशी विनंती केलेली. मात्र तिथूनच त्यांचे दिवस फिरले. स्वतःच्याच वाड्यातून त्यांना परागंदा व्हावं लागलं. शेतशिवाराचा निरोप घ्यावा लागला. अप्पांचा पोरगा गोवर्धन जेंव्हा मोठा झाला तेंव्हा त्यानं आपल्या चुलत्यांविरुद्ध दावा दाखल केला.प्रामाणिक कष्टाळू स्वभावाच्या बळवंतला फसवल्यामुळे गाव आधीपासूनच त्याच्या भावकीवर नाराज होतं, गोवर्धनने दावा दाखल केल्यावर गावाने एकदिलाने त्याच्या पाठीवर हात ठेवला. एक दशकभर कोर्टकचेऱ्याचे चक्र चालले आणि सत्याच्या बाजूने कौल लागला. अप्पांच्या हिश्श्याची जमीन त्यांना परत मिळाली. गोवर्धननं आपल्या चुलत्यांच्या विरोधात दावा ठोकल्याचं अप्पांना अजिबात रुचलं नव्हतं पण दोन पोरींच्या लग्नाचा प्रश्न होता आणि एकुलत्या एक मुलासाठी वारसा मागं ठेवण्याचा सवाल होता. शिवाय आयुष्यभर ब्र शब्द न उच्चारता अप्पांच्या परधार्जिण्या स्वभावाला सांभाळून घेत मुकाटपणे संसार करणाऱ्या विमलअक्काच्या सुखाचाही मुद्दा होता. खेरीज गावकीचाही दबाव होता त्यामुळे त्यांना गप्प बसावं लागलं होतं. जमीनजुमला ताब्यात आल्यावर अप्पांनी उदार अंतःकरणाने आपल्या भावंडाना माफ केलं, त्यांच्याशी सलगी करण्याचा प्रयत्न केला. पण त्यांच्या भावंडांना ते रुचलं नव्हतं, त्यांनी अप्पांशी अबोला धरला. शिवाय इस्टेटीच्या निकालाविरुद्ध वरच्या कोर्टात धाव घेतली. मात्र आता कसायला जमीन असल्यानं आणि त्यातून येणाऱ्या उत्पन्नाच्या जोरावर गोवर्धन ही लढाई लढायला खंबीर होता. त्यामुळे अप्पांनी सगळ्या जबाबदाऱ्या गोवर्धनवर सोपवत कष्टाचा वसा तसाच ठेवून उर्वरित आयुष्य घरादारासाठी आणि गावकीच्या भल्यासाठी व्यतित करायचं ठरवलं. त्याप्रमाणे ते वागले देखील. गोवर्धन, सिंधू आणि सुगंधा या तिन्ही अपत्यांना त्यांनी भरभरून सुख दिलं.आपल्या पाठीमागे आपल्या मुलींना त्यांचा वाटा मिळायला पाहिजे त्यांच्यावर अन्याय होता कामा नये असं त्यांना वाटत असे. मालमत्तेपायी आपल्या भावंडांत कसे वितुष्ट आले हे त्यांनी अनुभवलं होतं, त्याची पुनरावृत्ती त्यांना नको होती. त्यामुळं जितेपणीच त्यांनी अनेकदा ज्याचा त्याचा हिस्सा ठरवला होता. त्यांच्या पाठीमागं त्याचा अंमल व्हावा अशी तजवीज त्यांनी करून ठेवली होती. गोवर्धनच्या पाठीवर काही काळानं सिंधूचा जन्म झाला तेंव्हा अप्पांनी जमीनजुमला गमावला होता, अंगावरच्या कपड्यानिशी घरदार सोडलं होतं. दारिद्र्याने त्यांना ग्रासलं होतं, त्यामुळं सिंधूची खूप आबाळ झाली होती. थेट ती लग्नाजोगती झाली तेंव्हाच न्यायालयाचा निकाल हाती आला. बेताच्या परिस्थितीमुळे साध्या शेतकरी कुटुंबात तिचं लग्न लावून दिलं होतं. शेंडेफळ असणाऱ्या सुगंधाचा जन्मच बऱ्याच उशिराचा होता. सिंधूच्या लग्नात ती परकर पोलक्यातली किशोरी होती. ती वयात आल्यावर तिची सोयरीक जुळवताना अप्पांनी अगदी तालेवार धनाढ्य कुटुंबात नातं जोडलं होतं. पन्नास एकर जमिनीची वाटणी करताना मुलींची आर्थिक स्थिती लक्षात घेऊन अप्पांनी सिंधूला दहा एकर, सुगंधेला पाच एकर आणि गोवर्धनला उरलेली पस्तिस एकर जमीन दिली होती. अप्पांनी केलेल्या वाटण्या कुटुंबात सर्वांना मान्य झाल्या होत्या. पण नियतीने चक्रे उलटी फिरवली.लग्नाच्या वेळी जेमतेम परिस्थिती असलेल्या सिंधूचे काही वर्षांनी नशीब पालटले, उजनीच्या कालव्याने तिच्या मातीत सोनं पिकू लागलं. अख्खं कुटुंब सालोसाल राबत राहिलं, शेतीचे नवे प्रयोग केले गेले आणि काही काळातच त्यांचा कायापालट झाला. तर सुगंधेच्या घराला एका दशकातच उतरती कळा लागली. राजकारणाच्या नादापायी तिचं कुटुंब कर्जात बुडालं. बागायती शेती विकावी लागली, जिरायतीत पत्थरफोड मेहनत करावी लागत होती. तरी गोवर्धन दरसाली तिला पिठमीठापासून धान्यापर्यंत सगळा पुरवठा करत होता. अप्पांना बदललेल्या स्थितीची जाणीव झाली होती, त्यामुळे पुन्हा नव्याने हिस्से वाटून देऊ असं त्यांनी मागच्या दिवाळीत सुगंधेला एकांतात सांगितलं होतं. ते ऐकून सुगंधेला थोडंसं हायसं वाटलं होतं. त्याच्या बळावरच तिने स्वप्नांचे इमले रचले होते पण आता अप्पांच्या आजारपणाने सगळी स्वप्नं धुळीस मिळाली. पक्षाघाताच्या झटक्याने त्यांचं सर्व अंग लोळागोळा होऊन पडलं, वाचा गेली आणि सुगंधेची घालमेल सुरु झाली. अंथरुणाला खिळलेला बाप बरा व्हावा आणि त्यानं आपल्या हिश्श्याची नव्यानं वाटणी व्हावी अशी प्रार्थना ती करू लागली.अप्पांचं आजारपण लवकर सरलं नाही. उन्हाळा सरताच सुगंधेला सासरचा रस्ता धरावा लागला. अधून मधून ती येत जात राहिली. तिच्या सगळया आशा अप्पांवरच जडल्या होत्या. ती माहेरी आल्यावर तिचा हात हाती पडताच अप्पांच्या डोळ्यातून अश्रू ओघळत. त्यांना काय सांगायचे आहे हे तिला एकटीला ठाऊक होते आणि तिला काय द्यायला हवं हे त्यांनी अचूक ताडलं होतं. कारण त्यांच्यातल्या बापाने तिच्यावर अपार माया केली होती. पण त्या दोघांशिवाय तिसऱ्या कुणाला यातलं काही माहिती नव्हतं त्यामुळं माहेरी आल्यावर सुगंधेची अजब घुसमट होऊ लागली. अखेर काही महिन्यांनी नियतीनेच हा प्रश्न सोडवला. संक्रातीच्या दिवशी अप्पा गेले. अप्पांसोबत सुगंधेची स्वप्नंही राख झाली. अप्पांच्या दहनाच्या दिवसानंतर सुगंधेच्या वागण्यात कमालीचा फरक पडला. छोट्या छोट्या गोष्टीवरून ती गोवर्धन, सिंधूवर चिडू लागली. त्रागा करू लागली. वास्तवात ती सिंधूचा मत्सर करत नव्हती की गोवर्धनचा द्वेष करत नव्हती पण तिला मनोमन वाटायचं की या दोघांनी आपली खालावलेली परिस्थिती लक्षात घ्यावी आणि थोडं झुकतं माप द्यावं. आता अप्पांच्या तेराव्यानंतर कागद केले जातील तेंव्हा मन मोठं करून आपल्याला हिस्सा वाढवून दिला पाहिजे असं तिला वाटायचं. त्याच वेळी घरात मात्र या विषयावर बिलकुल चर्चा होत नव्हती त्यानं सुगंधा अधिकच धास्तावली होती. एकसारखी धुसफूस करत होती. विमलअक्कानं तिला विचारलं देखील पण आईपाशी ती व्यक्त होऊ शकली नाही. भावंडांनीच आपण होऊन तिचं दुःख समजून घेतलं पाहिजे असं तिला वाटायचं.बघता बघता तेरावा उरकला. त्याच रात्री सिंधूने दुसऱ्या दिवशी सकाळी आपल्या गावी निघण्यासाठीची सामानसुमान आवरण्याची तयारी सुरु केली. गोवर्धननं दोन्ही बहिणींसाठी धान्याची पोती भरून ठेवली, माळवं आणून ठेवलं. निघण्याच्या तयारीने वेग धरला पण जमिनीच्या कागदाचा विषय काही निघालाच नाही, सुगंधेची तडफड वाढत गेली. त्या रात्री तिला झोप आली नाही. अप्पा धडधाकट असायला हवे होते असं राहूनराहून वाटत राहिलं, त्यांच्या आठवणींनी रात्र कातर झाली. सकाळ झाली. आईच्या कुशीत सिंधू मनसोक्त रडली. रात्रीच तिच्या सासरहुन आलेल्या जीपगाडीनं स्टार्टर मारला. तोवर गोवर्धननं आपल्या गाडीत सुगंधेचं सामान भरलं. धान्याची पोती दिली, माळवं ठेवलं. निराश झालेली सुगंधा विमलअक्काच्या गळ्यात पडून धाय मोकलून रडली. काही वेळानं स्वतःला सावरत ती गाडीत जाऊन बसली. 'खड्रर्रर्रर्र खड्डर' आवाज करत गाडी सुरु झाली, तेव्हढयात सिंधू घाईनं घरात धावत गेली आणि हातात दोन कागद घेऊन बाहेर आली. वेगानं सुगंधेपाशी गेली. "हे घे सुगंधे.. हक्कसोडपत्राची कागदं आहेत... माज्या वाट्याची धा एकर आणि गोवर्धनच्या हिश्श्यातली पाच एकर जमीन आमी तुला द्येतोय..!" सिंधूच्या त्या उद्गारासरशी सुगंधेने गाडीतून उतरून तिला मिठी मारली. तिच्या मनातलं मळभ निवळलं, तिच्या अश्रूंनी सिंधूचा पदर ओला झाला. गोवर्धन आणि विमलअक्कांनी जवळ येत तिला थोपटलं, तेंव्हा तिने टाहोच फोडला. "अगं सुगंधे, आमाला तुजी आणि अप्पांची घालमेल उमजत होती, पण निदान एका शब्दानं तू बोलायचंस तरी ! तुजी चिडचिड आमी ओळखली न्हाई असं व्हईल का ! एकदा शब्द टाकायचा होतास. तुजा हक्कच हाय गं त्यो !" गोवर्धननं असं म्हणताच सुगंधा त्याच्या कवेत शिरली, हमसून हमसून रडू लागली. मुलांकडे बघत विमलअक्कांनी आपले आनंदाश्रू पुसले तेंव्हा अंगणातल्या पारिजातकाला तृप्तीची शिरशिरी आली होती..- समीर गायकवाडदैनिक लोकसत्तामधील लेखाची लिंक
You must login to tell this story to your friend(s). No account yet? Join now, it's simple and of course free!
You must login to share this story to a group. No account yet? Join now, it's simple and of course free!
  • 3
  • Bury
  • Vote

You must login to vote this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

You must login to bury this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

लॉगिन To MarathiBlogs : मराठीब्लॉग्स

No account yet? Join us now, it's free!