नाळ

By SameerBapu on from https://sameerbapu.blogspot.com

नारायण काकांच्या घराबाहेर सकाळपासूनच माणसांची रीघ लागली होती. बामन काका गेल्याचा गलका गावात तांबडफुटीलाच उठला आणि दिवस उजाडायच्या बेतात असतानाच माणसं एकेक करून काकांच्या घरी गोळा होत गेली. सुताराच्या आळीला वरच्या अंगाने डाव्या बाजूला वळलं की बामन गल्ली होती तिथंच विठ्ठलाचं जुनं मंदीर होतं, त्याला लागून कुलकर्ण्यांची तीन घरं होती. या तीन घरांमुळे गल्लीचं नाव बामन गल्ली पडलेलं. नारायण कुलकर्ण्यांच्या किती पिढ्या इथं होत्या हे सांगणारे जुने वड पिंपळ खूप कमी होते. नारायण, वामन आणि विष्णू हे तिघं सख्खे भाऊ, त्यातले नारायण थोरले बंधू. वामन आणि विष्णूची मुले त्यांना नारूकाका म्हणत, गावानं मात्र त्यांना आपल्या घरातल्या ज्येष्ठ चुलत्याचं स्थान दिलेलं. ते अख्ख्या गावाचे काका होते. त्यांचे वाडवडील इथलेच असं ते आवर्जून सांगत. गावच्या विठ्ठल मंदीराची पूजाअर्चा त्यांच्याकडेच असे. आडाला पाण्याची ददात नव्हती तेंव्हा आडावर सर्वात आधी पाणी शेंदायला गेलेला माणूस नारायणकाका असे. गांधी टोपी, पांढरी शुभ्र छाटी आणि तांबडं धोतरअशा वेशात ते आडावर दाखल होत. घागर पाण्यात पडून तिचा बुडूडूक असा आवाज आला की त्यांच्या मुखातून हरिपाठ सुरु झालेला असे. पुण्याची गणना कोण करी म्हणेपर्यंत पाण्याने भरलेली घागर वर आलेली असे. दोन घागरी पाण्यावर त्यांचं भागे. खांदयावर घागर घेऊन घराकडे निघालेले नारायणकाका दारासमोरून गेले तरी घरोघरी गलका होई. "नारायणकाकाचं पाणी भरून झालं आता तरी उठा की"चा नाद घुमे. नारायणकाकाचा पाण्याच्या हिशोब सोपा होता एक घागर देवासाठी आणि एक घागर घरासाठी !मध्यम उंची काहीसा स्थूल देह. उभट चेहऱ्याला शोभून दिसणाऱ्या धनुष्याकृती भुवया, पाणीदार पिंगट डोळे, भव्य कपाळावरचा देखणा गोपीचंदन अष्टगंध, टोकदार नाक, कानाच्या लंबोळक्या पाळ्या. तेजस्वी कांती लाभलेला गौरवर्ण. चेहऱ्यावर असणारे सात्विक प्रसन्नतेचे भाव यामुळे पाहताक्षणीच माणूस त्यांच्याकडे खेचला जाई. मृदू आवाजातलं मखमली बोलणं त्यांच्या व्यक्तीमत्वास शालीनतेचा मुकुट चढवी. काकांचा स्वभाव मनमिळाऊ, बोलके, सालस आणि पापभिरू असा होता. कधी कशासाठी अडले नाहीत की कधी कुणाला नाडलं नाही. एका संथ लयीत वाहत जाणाऱ्या नितळ स्वच्छ नदीच्या प्रवाहासारखं त्यांचं चरित्र होतं. त्यांना साथ लाभली होती वैजयंती काकूंची. गाव त्यांना वैजंता म्हणे. तर कुणी नानीबाय म्हणे. नवऱ्याला झाकावं यांना काढावं इतकं त्या दोघांच्या व्यक्तिमत्वात आणि स्वभावात साम्य होतं. वैजंताकाकू बोलायला लागल्या की कानात घुंगरं वाजत, त्यांच्या नाजूक ओठांच्या पाकळ्याआडून चमकणाऱ्या मोत्यांची किमयाच वेगळी होती. गावातल्या बायका त्यांच्या शब्दाबाहेर नव्हत्या. तसंच काकांचंही होतं. गावातल्या सगळ्या लग्नात आंतरपाट हाती धरून मंगलाष्टके म्हणण्यापासून ते बारशाच्या दिवशी पोराचं नाव सांगण्यापर्यंत हरकामात काकाच लागत. एखाद्याच्या घरी महाळ असला की तिथं जाऊन भाकरीचे तुकडे मोडणारे पायलील पासरीभर मिळतात पण नारायण काकाला महाळाला बोलावलेलं असलं की त्या घरातलं वातावरण बदलून जाई. गेलेल्या माणसाच्या अशा काही आठवणी ते सांगत की घरातली माणसं हमसून रडत. त्या घरात काही भांडण तंटा लागलेला असला की तो आपसूक निकालात निघे.लंकेची पार्वती असणाऱ्या वैजंताकाकूची एक खासियत होती. कुणाचंही कसलंही रडणारं मूल तिच्या मांडीवर ठेवलं की ते गप होई. त्यामुळं पंचक्रोशीतल्या बायका तान्ही लेकरं घेऊन काकूच्या मांडीवर ठेवायला आणत. घरात वाटीभर खायला केलेलं असलं तरी त्यातलं चमचाभर मग या बायकांच्या हातावर येई. दोघं नवराबायको मायाळू असल्यानं त्यांच्या विरोधात कधी कुणी जाण्याचा प्रश्नच आला नाही. एकदा मध्यरात्रीनंतर गावाबाहेर असलेल्या शंकर येसकराच्या घराकडून येणाऱ्या नारायणकाकांना गावातल्या काही लोकांनी पाहिलं आणि त्याचा बभ्रा झाला. आठवडाभर गावात त्यावर खल झाला. शंकर येसकर मरायला टेकला होता, काही केल्या त्याचा जीव जाता जात नव्हता. त्याच्या बायकोनं धाकट्या पोराला येसकराच्या पाळीच्या निमित्ताने गावात पाठवून वैजंता काकूपाशी निरोप दिला. त्यांची ती स्थिती ऐकून काकाचं मन द्रवलं. बोभाटा होऊ नये म्हणून मध्यरात्रीस ते शंकरच्या घरी गेले, पण पहाटेस पाण्याची पाळी द्यायला गेलेल्या काहींनी त्यांना बरोबर ओळखलं. ज्या येसकराला आपण आपल्या घरातलं सगळं शिल्लक, उष्टं अन्न देतो त्याला हवं असलेलं मरण दिलं तर कुठं चुकलं असा रोकडा सवाल नारायण काकांनी केला. गावाला त्यांचं म्हणणं पटलं पण काहींना ते अखेरपर्यंत रुचलं नाही. त्यात भर पडली काकांच्या भावकीच्या वागण्याची.नारायणकाकांकडे पिढीजात वारशाने गावाची देवदेवरस्की आल्यानंतर त्यांच्या दोन भावांनी शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर शहराकडे कूच केलं. तिथं त्यांनी पौरोहित्य करून नावलौकिक वाढवला. वामन आणि विष्णू गावाकडे कधी तर येत तेंव्हा त्यांच्या समाधानासाठी काका काकू सोवळं पाळत. कुलाचार, विधीव्रत कर्मकांडे, मंत्रपठण, होमहवन भरभरून होत. ते गेले की काका काकू पुन्हा सामान्य वागत. कुणाच्या घरी काही धार्मिक विधी असले तर नारायण काकांनी एखाद्या वस्तूपायी अडवणूक केली नाही. अमुक एक दक्षिणा मिळावी म्हणून हट्ट केला नाही. गावाच्या बोकांडी त्यांनी कर्मकांडेही मारली नाहीत. वारीच्या काळात मात्र त्यांना उसंत नसे. काकड आरतीपासून ते काल्याच्या कीर्तनापर्यंत त्यांचा पिट्टा पडून जाई, पण त्यात त्यांना अलौकिक समाधान असे. कुणाच्या घरी माणूस गेलं की गरुड पुराण जरुर वाचत पण पुन्हा म्हणत, "चांगली कर्मे हेच संचित आहे रे बाबांनो, जन्मदात्यांची सेवा हेच ईश्वरी कार्य आहे. माझा पांडुरंग फक्त मार्ग दाखवतो कृपा करतो पण त्याच्यापर्यंत जाण्यासाठी तुमचं आचरण शुद्धच हवं. बाकी पुराणातली वांगी पुराणात. लोकांच्या समाधानासाठी हे वाचलंच पाहिजे पण जोडीने सत्यही सांगितलं पाहिजे." ते असलं काही बोलू लागले की त्यांच्या वाणीला धार येई !काळ बदलत गेला तसं गावाने कूस बदलली. हमरस्त्यात अनेकांच्या जमिनी गेल्या. भरपूर पैसा आला. त्यातून खुन्नस वाढली. काहींनी दोनतीन इमल्यांची घरे बांधली. तर सोपान जाधवांच्या पोरांनी भलंमोठं विठठल मंदीर बांधलं. काही जुन्याजाणत्यांनी त्यांना अडवून पाहिलं पण पैशापुढं शहाणपण चाललं नाही. नव्या मंदीरासाठी बाहेरून पुजारी आले, त्यांना तिथंच राहण्याची सोय लावून दिली गेली. त्यांनी बारमाही सोवळं ओवळं सुरु केलं. कर्मकांडांचे देखावे सुरु केले. नियम रिवाज आणले. लोकांना त्याचं अप्रूप वाटलं, लोक भुलले. हळूहळू जुनं मंदीर ओस पडत गेलं. देखभालीअभावी ते जणू विजनवासात गेलं. नारायणकाका आणि वैजंताकाकूचं वयही दरम्यान वाढत गेलेलं. दोघं थकून गेले. पण त्यांनी आपल्या स्वभावधर्मात बदल केला नाही. काका काकूंची मुलं शिकून मोठी झाली. चांगल्या नोकऱ्या मिळवून ती पुण्यात स्थायिक झाली. वर्षदोनवर्षाला त्यांचं गावात येणं होई तेंव्हा ते आपल्या श्रमलेल्या आईवडीलांना गाव सोडून आपल्याबरोबर चलण्यास विनवत. पण काका काकू नकार देत. याच गावात इथंच आपण जन्मलो, वाढलो, सुखदुःखात ऊनपाऊस झेलत जगलो तेंव्हा इथल्या मातीतच शेवट व्हायला हवा असं ते म्हणत. खिन्न मनाने मुलं त्यांचा निरोप घेत. काही वर्षांनी काकांचे भाऊबंद गावात यायचे बंद झाले. मुले आपापल्या संसारात रुतली, काकांचे नातू शिक्षणासाठी विदेशात गेले तेंव्हा मुलांचं येणं रोडावत गेलं. मुलांच्या मनीऑर्डरमध्ये खंड पडला नाही. मात्र काकाकाकूंच्या दारी येणाऱ्या गरजू व्यक्तीसाठी ती खर्ची पडे.काका पुरते थकले तेंव्हा नानू राऊत त्यांना पाणी आणून द्यायचा, आपल्या थरथरत्या हातांनी काकू काहीबाही रांधायच्या. दिवस त्यावर जायचा. सांज कलताच कंबरेत वाकलेल्या रुपेरी बायका आणि काही वठलेली सागवानी झाडं त्यांच्या अंगणात येऊन बसत. जुन्या आठवणींना उजाळा देणाऱ्या गप्पा तिथं झडत. तुळशीपुढे तेवत असलेल्या मंद दिव्याचा प्रकाश त्यांच्या म्लान कांतीवर झळके. पिकल्या पानांची मैफल संपली की तिथं एक उदासीनता येई. बाजलं टाकून त्यावर काका पडून राहत. झाडांच्या पानांमागून चांदणं त्यांच्या पडक्या घरात शिरे, कोनाड्यात बसून अश्रू ढाळताना त्याला गहिवरुन येई. तेंव्हा वैजंताकाकूंचा सायमाखला हात काकांच्या डोक्यावरून फिरे. एक शब्द न बोलता दोघांचे डोळे डबडबून येत. पैलतीरावर तोरण बांधायला कोण आधी जाणार याची जणू ती मूकचर्चा असे ! ते दोघं असे कासावीस झाले की देवळाच्या चिरे ढासळलेल्या भिंतीआडून कंबरेवर हात ठेवून असलेले विठूरुख्माई त्यांच्याकडे पाहून भावविभोर होत. काकांच्या पडझड झालेल्या घराचं अंगण शहारून जाई. बाक आलेला चाफा अधिकच आत्ममग्न वाटू लागे. मग ते दोघं एकमेकाच्या हातात हात गुंफून शांत पडून राहत...पैलतीरावर आधी जाण्याची शर्यत काकूंनी जिंकली. गावाला वाटलं आता नारायणकाका गाव सोडून पोरांकडे पुण्याला जाणार पण काका गेले नाहीत. काकू गेल्यानंतर ते एकटे राहत. शून्यात नजर लावून तासंतास एकटे बसत. नव्या देवळातून स्पीकरवरून येणाऱ्या आरतीचा आवाज येताच नकळत टाळ्या वाजवत पण त्याच वेळी डोळ्यातून धारा वाहत. कुलकर्णी म्हणजे बामन, मग हे इथं कुठून इथं आले. गावाशी यांचा काय संबंध, ते आपल्या गावचे नाहीतच अशा नव्या पिढीच्या चर्चा काकांच्या एकट्यानं गावात राहिल्यामूळं थंड पडत गेल्या. काकांना मात्र याचं शल्य वाटे. ते म्हणत, "मी याच मातीतला आहे हे माझा पांडुरंगच सिद्ध करेल, मला त्याची चिंता नाही." आणि झालंही तसंच. काका गेले तेंव्हा त्यांच्या दोन्ही मुलांचा परिवार विदेशात आपल्या मुलांपाशी गेला होता. त्यांच्या भावंडांनी गावात येण्यास नकार दिला. वारकरी भजनी मंडळ लावून त्यांची अंत्ययात्रा निघाली. ओढ्याजवळच्या मसणवाटीत त्यांची चिता रचली. ज्या नानू राऊताने त्यांची अखेरपर्यंत सेवा केली त्यानेच त्यांना अग्नी दिला. गावातल्या मानकऱ्याने अग्नी दिला ! सगळं गावच जणू त्यांचं कुटुंब झालं होतं. नारायणकाकांची गावाच्या मातीशी असणारी नाळ एकदम पक्की होती ती कुणालाच तोडता आली नाही अगदी काळाला देखील नाही !- समीर गायकवाड
You must login to tell this story to your friend(s). No account yet? Join now, it's simple and of course free!
You must login to share this story to a group. No account yet? Join now, it's simple and of course free!
  • 3
  • Bury
  • Vote

You must login to vote this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

You must login to bury this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

लॉगिन To MarathiBlogs : मराठीब्लॉग्स

No account yet? Join us now, it's free!