नात्यांचं वर्तुळ

By SameerBapu on from https://sameerbapu.blogspot.com

अंबादास गवळ्याचं घराणं मुळचं कर्नाटकमधलं. कधी काळी त्याचे बापजादे गुरं घेऊन इकडं येऊन इथंच स्थिरावलेले. अंबादासचा बापा हरीदास याला दोन बायका होत्या थोरली राधाबाई आणि धाकटी कलाबाई. घरात थोरला मुलगा असलेल्या अंबादासनं बापाच्या अकाली मृत्यूनंतर कळता सवरता झाल्यापासून सावत्र भावकीशी संबंध तोडले होते. तसा तो तरकटी नव्हता पण आडमाप होता. अंबादास गवळी म्हणजे आडातला बेडूक पण त्याच्या गप्पा समुद्राच्या असत ! आला चेव तर केला देव नाहीतर रोज उठून हरहर महादेव असं त्याचं वर्तन असे. एक गोष्ट तो नीट नेमानं करत नसायचा पण गावातल्या हरेक मामल्यात आपण तोंड खुपसलं नाहीतर आपली मोठी बेअब्रू होईल की काय असं त्याला वाटत असावं. मुळात त्याचा वकूब गुरांच्या शेणामूता पर्यंतचा पण त्याची झेप स्कायलॅबपासून ते वेशीवरच्या पारूशा म्हसोबाच्या शांती पर्यंतच्या सगळ्या विषयांवर तो तोंड फाटेस्तोवर बोले. त्याचं कुणी ऐकलं, नाही ऐकलं तरी त्याला फरक पडत नसे. वरतून माझ्यामुळेच हरभरा टरारा हा तोरा असे. तो बोलू लागला की त्याला अडवायचे प्रयत्न होत पण तो दाद देत नसे, जर कुणी जास्तच त्याला अडवायला गेलं की प्रकरण अंगलट येई. सुजलेल्या अंगठ्याचा डोंगर करण्यात तो इतका पटाईत होता की शेवटी समोरच्यास नमते घ्यावे लागे. लबाडी त्याच्या रक्तात मुरलेली होती असंही नव्हतं, त्याची आई राधाबाई एकदम सालस सरळ निष्पाप बाई, बायको सरूबाई म्हणजे भोळी गाय आणि त्याचे भाऊबंदही अगदी डुले बैल, हा जे काही सांगे त्याला मान हलवून होकार देणारे ! घरातलं कुणीच याच्या शब्दाबाहेर जात नसे. गल्लीतलं कुणी वाट्याला जात नसे. पण त्याच्या तोडीस तोड असे काही नग होते जे हटकून त्याच्या दावणीला आपला रेडा बांधण्यास आतुर असत. अंबादासची आणि त्यांची जुंपली की गावासाठी ती मेजवानी ठरे, जुगलबंदी इतकी रंगे की लोक पोट धरून खोखो हसत ! मारक्या बैलाच्या शेपट्या पिरगाळून त्याला पिटाळून लावत तसे लोक त्यांच्यात काड्या घालत राहत, दोन्ही बाजूनं सामना रंगात आलेला असताना अंबादासच्या बाजूनं म्हातारी राधाबाई येई, गावाला हात जोडून सांगे, "कहीनं कहीपती अन हेकणं हिकमती !.. ह्यो जरी बोलभांड असला तरी तुम्ही तरी हिकमती हायसा नव्हं ? मग कशाला त्याचं तोंड उचकटून गमजा बघत बसता ? कामं धामं करावीत. मोकार बसून काय मिळणार हाय ?" तिनं गयावया केली की माणसं आपलं बूड उचलून चालू लागत. तोवर दिवस कलायला झालेला असे, गायी म्हशी धुवून काढून धारा काढायची वेळ झालेली असे. धारांची आठवण होताच जो तो झपाझप पावले टाकीत आपल्या वाटंला लागे. वेशीत आपल्या नवऱ्याचा तमाशा झाला होता आणि गाव त्याला हसत होतं याचं सरूबाईला विलक्षण दुःख होई. पण आपल्या नवऱ्याला चार गोष्टी सांगणं तिच्या कुवतीबाहेरचं होतं. गाव आपल्याला हसतं हे त्यालाही कळायचं पण वळायचं नाही. दिवसभराची कामं आटोपून तो रात्रीला अंथरुणावर आला की कंदिलाची वात बारीक करत ती त्याच्या तळपायांना तेल लावे, मालिश करे. मान, खांदे दाबून देताना त्याच्या राठ केसातून हात फिरवत हळुवार विषय काढे. "गावात आपल्याला हसतील असं वागू नये, उद्या वंशाला दिवा आला तर त्याला किती वाईट वाटंल..." मिणमिणत्या उजेडात ती बोलत रही आणि हा आपला दावणीला झोपलेल्या टोणग्यागत निपचित झोपी गेलेला असे. नवरा झोपी गेल्याचं लक्षात येताच सरूबाई स्वतःला कोसत झोपेच्या अधीन होई. सरूचं आयुष्य एकदम सरळमार्गी होतं. त्यात कसलेही छक्केपंजे नव्हते की रंजक वेधक प्रसंग नव्हते. आठ पोरींच्या गोतावळ्यात जन्माला आलेली पाचवी मुलगी, त्यामुळं बापानं बिरोबाला चिल्लर वाहवी तसं पोरींना जमंल त्याच्या गळयात मारलेलं. अंबादास आणि सरूचा जोडा एकदम विजोड होता. ती चवळीची कोवळी शेंग तर हा वासाडा बेढब मुळा ! बैलगाडीचं जू जसं मजबूत आडवं असतं तसं त्याचे भक्कम खांदे होते. घमेलं भरून मांस लोंबावं अशी भरदार मान होती. घटमूठ दणकट हातपाय, डोक्याचा गोल गरगरीत हंडा आणि काहीसं पुढं आलेलं पण टणक असलेलं पोट अशी बिनमापाची अंगकाठी त्याला लाभली होती. अंबादासच्या अंगाला सदानकदा शेणाचा दर्प यायचा. तो जवळून जरी गेला तरी म्हैस गेल्याचा आभास व्हायचा. त्याच्या कपड्यांवरही शेणकुटाचे डाग असत. हात कितीही धुतलेले स्वच्छ असले तरी ते पिवळटच असत ! तळहातांच्या रेषा अगदी ठळक घोटीव होत्या पण त्याचा त्याला फायदा झाला की तोटा झाला याच्या फंद्यात तो कधी पडला नव्हता. केसांच्या बेचक्यात वळून खडंग झालेल्या शेणाच्या काड्या तरंगत असत. कानाच्या पाळ्यांत कडबाकुट्टीतलं बारीक तणकट उडून गेलेलं असे, ते लांबूनही स्पष्ट दिसे. नखे वाढलेली नसत पण बोटांची पेरं सदैव चिरलेली असत. त्यातलं पिवळट काळसर द्रव्य नजरेत भरे. अंगानं रेड्याच्या ताकदीचा आणि डोक्यानं बैलबुद्धीचा हा इसम नाकीडोळीही नीटस नव्हता. फेंदारलेलं नाक, एसटीच्या फलाटागत पसरट नाकपुड्या, त्यातला हिरवा पिवळा भरीव ऐवज ! डोळे मिचमिचेच होते पण घारे पिंगट होते, त्यानं कधी डोळे वटारले तर तो भीतीदायक वाटायच्या ऐवजी कसनुसाच दिसायचा. त्याच्या मोठाल्या भुवयांना इतके राठ दाट केस होते की त्यानं ते फणीनं विचरले असते तरी कुणी हसलं नसतं. चहा पिताना बशीत बुडाव्यात अशा मिशा होत्या आणि विशेष म्हणजे त्याच्या मिशा बशीत, ताटलीत वा ओगराळ्यात बुडल्या तरी या बहाद्दराला त्याचं सोयरसुतक नसे. तो आपला ओरपत राही. खाण्यापिण्याचा मोह त्याला कधीच आवरत नसे. कुणाच्या पंगतीत गेला तरी हात आखडता घेत नसे नि पै पाव्हण्याच्या दारी गेला तरी 'आपला हात जगन्नाथाच्या पुढचा' असं निर्लज्जासारखं सांगून तो खात राही. घरी तर एका घासात एका भाकरीचं भुस्कट पाडे. जेवायला बसला की भाकऱ्याची दुरडी मोकळी करूनच उठे. राधाबाई त्याला दटावून पाही, आरे बायकू करून घालती म्हणून किती बी खाऊ नये, गाव म्हणंल अंबादासला भस्म्या झालाय. चार घास कमी खाल्लं की डोस्कं बी बरुबर चालतं !" आईनं असं म्हणताच तो नंदीबैलागत मान डोलावत पुढच्याच घासात ताट रिकामं करी ! अंबादासचा आहार अफाट होता तसेच त्याचे कष्टही डोंगरतोडीचे होते. गुरं वळायला नेल्यावर त्यांच्याकडं चक्कर मारून येताना पाच कोस चालून व्हायचं, रानात जाऊन भावांच्या खांद्याला खांदा लावून सगळी कामं करायचा. बैलगाडी एकट्यानं ओढावी इतकी ताकद त्याच्या अंगी होती पण त्यानं त्याचा कधी गैरवापर केला नव्हता की त्याची मिजासही केली नव्हती. त्याचे तिन्ही भाऊ शेतात राहायचे आणि हा गुरांसह गावात राहायचा. गावानं त्याची किती कुचाळकी केली तरी त्यानं कधी कुणावर हात उगारला नव्हता. नाजूक साजूक देखण्या सरूबाईसोबत त्याचा संसार सुखाचाच होता. मुलाच्या मोहापायी त्यानं सरूच्या पोटाला उसंतच दिली नव्हती. पोरी मोठया झाल्या त्यांची लग्नं झाली, पोरगाही मोठा झाला. त्याचंही लग्न झालं. अंबादासच्या चेहऱ्यावर सुरकुत्या आल्या, अंगावरचं मांस ढिलं झालं, हातपाय जड झाले. वाढत्या वयाबरोबर सगळं बदललं पण त्याची खोड काही बदलली नाही. मधल्या काळात गावात अनेकदा दुष्काळ पडला, कैकांच्या विहिरी आटल्या, शेतं करपली, गुरं खाटकाच्या दारात गेली, कैक तालेवार घरं बसली. अपवाद अंबादासचाच होता. त्याची विहीरच आटली नाही, त्याचं शेत बारोमास हिरवं राहिलं आणि डझनावर कॅण्ड भरून दूधदुभतं येत राहिलं. तेंव्हा अर्ध्याहून अधिक गावाला त्यानंदूध दिलेलं. नंतर अनेकांनी गुरं कमी केली आणि अंबादासच्या दुधाचा वरावा लावला. कित्येक घरांनी त्याचं दूध घेतलं, दरम्यानच्या काळात त्याच्या नियतीत खोट आली. त्यानं जे लोक आपली टवाळकी करतात अशांच्या दुधात पाणी घालायला सुरुवात केली, दुधाचं फॅट वाढावं म्हणून युरियाही घालू लागला. गायीम्हशीचं दूध एकत्रित करून देऊ लागला. बघता बघता त्याची जंगम स्थिती भक्कम होत गेली. त्याच्या एकुलत्या एक पोरालाही पोरगाच हवा होता, तो पहिल्या फटक्यात झाला. अंबादासनं गावभरात अस्सल खव्याचे पेढे वाटले, आनंद साजरा केला. पण हा आनंद दिर्घकाळ टिकला नाही. अंबादासच्या सुनेचा पान्हाच फुटला नाही. तिच्या स्तनातलं दूध एकाएकी आटलं. तान्ह्या लेकराची आबाळ होऊ लागली. दवाखाने झाले, औषधोपचार झाले, वैदू झाले, अंगारे धुपारे झाले पण काहीच गुण येईनासा झाला. वरचं दूधही पचेनासं झालं. दूध पावडरच्या डब्यातलं दूधही त्याला झेपेनासं झालं. इवल्याश्या जीवाचे हाल होऊ लागले. घरात इतकं मोठं दूधदुभतं असूनही आपल्या वाट्याला हे दुःख आल्यानं अंबादास कासावीस झाला. अंबादासची दुधातली लबाडी ओळखून असलेल्या राधाबाईनं त्याचे कान टोचले, त्यालाही चूक पटली. त्यानं नेकीनं धंदा सुरु ठेवला पण तरीही त्याच्या सुनेला काही दूध आलंच नाही. अखेर सावत्र भावाच्या सुनेचं दूध त्या बाळाला चाललं. तान्हुल्यासाठी ती दाईच झाली ! गावानं आपल्याला त्रास दिला म्हणून आपण त्याचा बदला घेतला यात आपलं चुकलं कुठं याचं कोडं अंबादासला अखेरपर्यंत सुटलंच नाही. राधाबाई मात्र जाणून होती, तिचा नवरा बैलानं शिंग खुपसल्यानं मरण पावला तेंव्हा सख्ख्या दिरांनी मदत केली नव्हती पण सावत्र दिरानंच म्हशींची एक जोड देऊन तिला उभं केलं होतं. बथ्थड अंबादासनं सावत्र भावकी म्हणत त्यांचं ऋण कधीच मानलं नव्हतं पण नियतीनं आपलं वर्तुळ पुरं केलं होतं !- समीर गायकवाड 
You must login to tell this story to your friend(s). No account yet? Join now, it's simple and of course free!
You must login to share this story to a group. No account yet? Join now, it's simple and of course free!
  • 3
  • Bury
  • Vote

You must login to vote this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

You must login to bury this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

लॉगिन To MarathiBlogs : मराठीब्लॉग्स

No account yet? Join us now, it's free!