चुकलेलं गणित

By SameerBapu on from sameerbapu.blogspot.com

काळ बदलत गेला तशी गावकूसही बदलत गेली. गावाची रया गेली असं जुनी माणसं म्हणतात तर नव्या पिढीला वाटतं जगणं सुसह्य होत चाललंय. शहरांवरचा परावलंब कमी झालाय, बऱ्याचशा गोष्टी आता गावातच मिळतात, पायपीट कमी झालीय. याचं श्रेय जसं बदललेल्या काळाला आहे तसंच दळणवळणातील अजस्त्र बदलांना देखील आहे. त्यामुळे माणसांची येजा सोपी झालीय असं नाही तर मालाची ने आण देखील सुलभ झालीय. परिणामस्वरूप गरजेच्या वस्तू ज्या शहरातून आणाव्या लागत त्या आता गावातच मिळतात. आता गावात डझनावारी दुकानं झालीत. जिथं खंडीभर वस्तू मिळतात. पण एक काळ होता जेंव्हा गावात एकच दुकान होतं. ते ही जगन्नाथ वाण्याचं !हा जगन्नाथ वाणी कवीवर्य बा.सी.मर्ढेकर यांच्या कवितेतल्या गणपत वाण्यासारखा नव्हता. "गणपत वाणी विडी पिताना चावायाचा नुसतीच काडी, म्हणायचा अन मनाशीच की या जागेवर बांधिन माडी" असं काही त्याचं ध्यान नव्हतं. त्याचे वडील मार्तंड वाणी मात्र या पंक्तींना शोभणारे होते. बापजाद्यांनी ज्या दुकानाला एका खोलीच्या कोनाडयाचं स्वरूप देऊन ठेवलं होतं ते जगन्नाथ वाण्याने बदललं होतं. आतबाहेर खिसे असलेली जाड्याभरड्या कापडाची पैरण, ढगळ पायजमा, तळाशी नक्षीची किनार असलेली तपकिरी रंगाची पुठ्ठ्याच्या बांधणीची टोपी असा त्याचा वेश. टोपी नसली की डोक्यावरचे पांढरे करडे केस विस्कटलेले राहत. पचपचीत तेलाचे थर टोपीवर उमटलेले असत. बुशशर्ट घातलेला असला की त्याच्या कॉलरला आतून काळा तेलकट थर साचून राही, जणू काही वंगण लावलेलं असावं असं ते दिसे. जगन्नाथ वाण्याच्या कपाळावर आठ्यांचे जाळे सदानकदा पसरलेलं राही, जणू नावाप्रमाणे त्याला जगाचा भार वाहावयाचा आहे की काय असे वाटे. त्याला मनमुराद हसताना कधी कुणी पाहिला नसावा इतका त्याचा चेहरा कोरडा असायचा. हसलो आणि नुकसान झालं तर काय घ्या अशी काहीशी भीती तर त्याच्या मनात नसावी ना ! रिकाम्या वेळेत पल्लेदार मिशांना ताव देणे हा त्याचा आवडता उद्योग. त्याच्या पसरट चेहऱ्यावर त्या टोकदार मिशा बिलकुल शोभत नसत. 'व्हंडं' कपाळ, खोबणीत गेलेले मिचमिचे डोळे, बसकं नाक, रुंद ओठ, आखूड हनुवटी यामुळे त्याचा चेहरा बऱ्यापैकी षटकोनी दिसे ! ती कितीही साफसुफ राहत असला तरी त्याच्या अंगावर धुळीची, तेलाची पुटे चढत आणि अवतार कळकटून जाई. दुकानातील नानाविध वस्तू एकत्र होऊन त्याचा एक वेगळाच दर्प त्याच्या अंगाला येई. जगन्नाथास आणखी एक सवय होती, डोक्यावरची टोपी काढून झाली की तो दाही बोटांनी टकुरं खराखरा खाजवे. कपडे झटके, झटकणीनं इकडं तिकडं फडके मारी, धूळ उठवे. माशा उठवून लावी. पण त्याने फारसा फरक पडत नसे. या गोणीवरची धूळ त्या गोणीवर जाई आणि इकडच्या माशा तिकडे बसत. दातकोरणं पुडीत बांधून ठेवून उदबत्तीच्या काडीने दातातल्या फटी कोरताना बऱ्याच वेळा ती काडी ओठांच्या कोपऱ्यात बसून राही. तिला घोळवत घोळवत त्याचा गिऱ्हाईकांशी संवाद चाले. त्याच्या हातात तांब्याचं जाडजुड कडं राही, डब्याडूबडयावर कडं आदळून विशिष्ट आवाज काढला की त्याची पत्नी बायडाबाई ओळखायची की आपल्याला आवाज दिला जातोय. ती समोर यायची मग जगन्नाथ तिला काम सांगायचा. धान्य मोजून द्यायचं, नरसाळं लावून रॉकेल ओतायचं, पानाची गड्डी मोजून द्यायची अशी लहानसहान कामं बायडाबाईच्या वाट्यास येत. फावल्या वेळेत दोघे मिळून माल लावत, वजनवार पुड्या बांधून ठेवत. कसायाच्या कब्जातल्या बकरीसारखी होती बायडाबाई. वाण्याच्या तलफेनुसार ‘तव्यातून ताटात आणि मोरीतून खाटात’ हेच तिचं जीवन. डझनभर पोरं तिला झालेली, त्यातली तीनच जगवली. एक पोर सदैव तिच्या काखेत असे. माहेरचे दोर तुटलेली ती बाई जगन्नाथापुढे झुकून राही.बायकोला नजरेच्या जरबेत ठेवणाऱ्या जगन्नाथाच्या ओठावर साखर, डोक्यावर बर्फ असायचा. कोंबडा आरवायच्या आधी त्याने दुकानाची फळकुटं हटवलेली असत. फळ्या हटवल्या की आतून आगळ सरकावून दार उघडलं की दुकानदारी सुरु. गावातल्या लोकांना जे जे काही लागे ते सर्व काही त्याच्या दुकानात मिळे. तेंव्हा लोकांच्या गरजाही कमी होत्या आणि खाण्यापिण्याचे चोचलेही कमी होते. त्यामुळे मालाचे वाणही कमी होते. लोकही मिळेल त्या वस्तू घेत. नगाला नग असा सगळा मामला होता. सर्व तऱ्हेची माणसं गावात होती. त्यांच्या आवडीनिवडी जगन्नाथास चांगल्याच ठाऊक होत्या. गावही फार मोठं नव्हतं. दोन शीवतलं अंतर सात आठ गल्ल्यात मावायचं. गावातली सगळी माणसं एकमेकाला नावानिशी ओळखत. कुणाचा कोण कुठल्या आळीतला सगळं माहित असायचं. कुणाच्या घरी पाहुणा रावळा जरी आला तरी तेंव्हा मोबाईलचा मागमूस नसूनही कानोकानी खबर व्हायची. कुणाच्या घरात काय स्वयंपाक होतोय, काय शिजतंय हे घराच्या ओट्यासमोरून जाणाऱ्या माणसाला आपसूक कळायचे, इतका खमंग वास दरवळायचा. चुल विझवताना विस्तवावर टाकलेल्या पाण्याचा चर्र आवाज देखील ऐकू यायचा, सबब कुणाच्या घरात खाण्यापिण्यावरून तंटा झाला तरी लगोलग कळायचं. पण लोक त्याचा बभ्रा करत नसत की त्यावरून निंदा करत नसत. ज्या गोष्टी चवीनं चर्चिल्या जायच्या त्यात कुणाच्या गरिबीचं वा हतबलतेचं वर्णन नसे. मात्र या सगळ्यांचा पाढा तीन लोकांपाशी वाचला जायचाच. एक गणा वारीक, दुसरा पाणक्या नामू आणि तिसरा जगन्नाथ वाणी ! आपल्याला काय हवंय काय नको हे सांगताना ही सगळी बित्तंबातमी तिथं चर्चिली जायची. वाण कमीजास्त करायला, आवक वाढवायला त्याला या माहितीचा उपयोग होई. गोड्या तेलाच्या पिंपापासून ते मालदांडीच्या ज्वारीपर्यंतचा माल त्याच्याकडे होता. एका कोपऱ्यात ठेवलेलं घासलेटचं टिपाड आपल्या उग्र दर्पाने अस्तित्व दाखवून देई. छोटया आकाराचे चौकोनी खण असलेली लाकडी फडताळे होती. काहींची काचेची तावदाने फुटलेली तर काहींना तडे गेलेले, धुराने काचा लालसर पिवळट झालेल्या. बसायला मोठा ऐसपैस भक्कम पाट होता, त्यावर जाडजूड गादी अंथरलेली असे. तिचे मांजरपाटाचे खोळ तेलकट कळकट डागांनी भरून गेलेलं राही. चौकोनी षटकोनी आकाराच्या साठे बिस्किटांचे पत्र्याचे डबे एकेक करून त्याने साठवलेले होते. त्याचे वरचे तोंड कापून त्यात दोन खाने करून त्यात डाळी, कडधान्ये ठेवलेली असत. लाकडी खोक्यातून आलेली चहा पावडरची भुकटी एका डब्यात असे. त्याचा वाण एकच असूनही तो भिन्न भावात विकत असे. किसान तोट्यापासून ते पिवळा हत्ती सिगारेट पर्यंतचं व्यसनही त्याच्याकडं विक्रीस होतं. पिवळा हत्ती, चारमिनार या सिगारेटस महाग वाटत, उंट छाप विडीचा कट्टा त्यामानाने लोकमान्य आणि खिशाला सोसवणारा होता. त्याच्याकडे मसाल्याचे पदार्थही होते आणि सुईदोरा, बटण, विविध रंगी दोऱ्यांची रिळेही होती. लांब टणक सुयांसह लोकरीचे बंडलही होते. कुणी लोकर मागितली की त्या घरात पोटुशा माहेरवाशिनीचे दिवस भरत आलेत का याची चाहूल जगन्नाथास आपसूक लागे. पणत्या, चिमण्या, गॅसबत्तीचे मेंटल, कंदील, मेणबत्त्यांचा खप मोठा होता. गावात वीज आल्यानंतर त्याच्या दुकानात बल्बही आले. जसा काळ बदलेल तसे वाण बदलण्याचे कौशल्य त्याच्याकडे होते. गावातली मंडळीही त्याच्यावर डोळे झाकून विश्वास ठेवून खरेदी करत. त्यानेही त्यांचा विश्वास जपलेला. चोराचिलटाचं भय नको म्हणून कुणी परगावी निघालं की आपला पैशाचा बटवा त्याच्याकडे ठेवून जात. गावाहून परतलं की बटवा सहीसलामत माघारी मिळे. लॉकर नव्हते की बँक खातं नव्हतं, होता तो अफाट भरवसा आणि खात्री. काहींना पैशाची नड असल्यावरही जगन्नाथ वाणीच कामाला येई. पैसे द्यायला उशीर झाल्यावर मात्र त्याचे पित्त खवळून उठे. मग काही न काही चीजवस्तू दंड म्हणून घेई. अगदीच गरीब असहाय माणसाकडून पैसे चुकते झाले नाहीत तर मात्र तो त्याला आणखी मुदत देई. गावातल्या सगळ्याच लोकांचा किराणा त्याच्याकडे असल्याने कुणाच्या घरात काय 'शिजतेय' हे त्याला खऱ्या अर्थाने कळायचे.पणत्या, चिमण्या, गॅसबत्तीचे मेंटल, कंदील, मेणबत्त्यांचा खप मोठा होता. वीज आल्यानंतर त्याच्या दुकानात बल्बही आले. काळ बदलेल तसे वाण बदलण्याचे कौशल्य त्याच्याकडे होते. गावकरीही डोळे झाकून विश्वासाने खरेदी करत. त्यानेही त्यांचा विश्वास जपलेला. परगावी जाताना चोराचिलटाच्या भयापायी पैशाचा बटवा लोक त्याच्याकडे ठेवून जात. गावाहून परतलं की बटवा सहीसलामत मिळे. तेंव्हा लॉकर नव्हते, बँक खातं नव्हतं, होता तो शब्दांचा भरवसा ! पैशाची नड असल्यावरही जगन्नाथच कामाला येई. पैसे द्यायला उशीर झाल्यावर मात्र काहीतरी चीजवस्तूचा दंड घेई. अगदीच गरीब माणसाकडून पैसे चुकते झाले नाहीत तर मात्र तो त्याला आणखी मुदत देई. विधूर जगन्नाथाचे वार्धक्याकडे झुकल्यानंतर गणित चुकले, पोरांना दुकानदारी टिकवता आली नाही. मागून आलेली दुकानं पुढे गेली. त्याच्या अंधारलेल्या बंद दुकानात आता जाळ्याजळमटंही नाहीत, तिथल्या भिंतीत बायडाबाईचे निशब्द उसासे मात्र ऐकता येतात. पोपडे उडालेल्या भिंतीस टेकून बसलेला जगन्नाथ सांजेस अजूनही जुन्या चोपड्या उघडून बसतो, पहाटेच्या स्वप्नात दुकानातली लगबग अनुभवतो. आताशा दुर्मुखलेल्या चेहऱ्याची जर्जर बायडाबाईही त्याच्या स्वप्नात येत असते. चुकलेलं गणित उमगल्याचं त्याच्या डोळ्यांच्या ओलसर कडांत आता स्पष्ट दिसतं.- समीर गायकवाड- लोकसत्तामधील लेखाची लिंक  
You must login to tell this story to your friend(s). No account yet? Join now, it's simple and of course free!
You must login to share this story to a group. No account yet? Join now, it's simple and of course free!
  • 3
  • Bury
  • Vote

You must login to vote this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

You must login to bury this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

लॉगिन To MarathiBlogs : मराठीब्लॉग्स

No account yet? Join us now, it's free!