गवाक्ष - गावसंस्कृतीचं अक्षरलेणं..

By SameerBapu on from https://sameerbapu.blogspot.com

गवाक्ष - गावसंस्कृतीचं अक्षरलेणं.. गावाकडून येणाऱ्या एसटी बसच्या खिडकीला दुधाचे कॅन्ड, जेवणाचे डबे लावलेले असत. दुधाचे वाटप करताना गावातल्या पोरांना डबे पोहोच करण्याचे काम होई, शहरातल्या खानावळीतलं अन्न गोड लागत नसायचं अशातली गोष्ट नव्हती मात्र त्यात मायेचा तो ओलावा नसायचा जो गावाकडून येणाऱ्या डब्यात असायचा. पहाटे उठून आईने करून दिलेल्या भाकऱ्या दुपारी फडकं सोडेपर्यंत वाळून खडंग झालेल्या असत पण त्या भाकऱ्यांना तिचा मुलायम हात लागल्याची मखमली जाणीवेपुढे ते काहीच नव्हतं. त्या भाकरीचा घास अमृतानुभवी व्हायचा. जठराग्नी तृप्त व्हायचा. जेवण आटोपताना बोटे चाखून झाल्यावर फडकं झटकून पुन्हा डब्यात ठेवून दिलं जायचं तेंव्हा दंड घातलेली आईची साडी नजरेसमोर तरळून जायची. डबा धुताना तिचा सुरकुतलेला हात आपल्या हातावरून फिरत असल्याचा भास व्हायचा. धुवून स्वच्छ केलेला रिकामा डबा दिवस मावळण्याआधी एसटी स्टॅन्डवर पोहोच केला जायचा. रोजच्या जीवनातली अनेक कामे कंटाळवाणी वाटत पण त्या डब्याची ओढ कधी कमी झाली नाही, ते कधी काम वाटलं नाही. कारण त्या डब्यासोबत आईचा स्पर्श यायचा, गावाकडच्या मातीचा गंध यायचा, डबा घेऊन येणाऱ्या निरोप्यासोबत तिथल्या माणसांचा दरवळ यायचा, त्या अन्नात तिथल्या कंच अंकुरांचा अंश यायचा, गावकुसाच्या खुशालीचा निशब्द सांगावा कानी पडायचा ! या डब्याची ओढ केवळ अन्नासाठी कधीच नसायची, ही ओढ असण्याचं मुख्य कारण म्हणजे गावाची ओढ, आपल्या माणसांची आणि मातीची ओढ ! जी माणसं गावाकडच्या मातीत केवळ काही दिवस, काही महिने जगतात त्यांना ही ओढ केवळ बेचैन करते असे नव्हे तर ती जगण्याच्या लढाईत सतत साथसोबत देखील करते. वेळप्रसंगी हिम्मत देते. बदलत्या जीवनशैलीत आणि भौतिक सुखांच्या परिघात आकसत चाललेल्या जीवनात या ओढीचं महत्व अनन्यसाधारण आहे. 'गवाक्ष'ने अनेकांची ही ओढ अधिक तीव्र केली, टोकदार केली. आज या जाणिवेचा समारोप करताना भारावून गेलोय.आजचा लेख हा निरोपाचा लेख ! वर्षभर या सदरातून 'गवाक्ष'च्या नावाखाली आपल्या सगळ्यांचं गावच आपल्या समोर येत राहिलं. या गावाला लोकसत्ताच्या विविध वर्गातील वाचकांनी भरभरून प्रेम दिलं, सातासमुद्रापार गेलेल्या माणसांनी देखील दाद दिली. कोकणच्या लाल मातीतल्या झावळ्यांनी शाकारलेल्या झोपडीतूनही मायेचे हात पुढे आले, कौलारू घरांतून प्रेमाचा वर्षाव झाला. मराठवाडयातील वाचकांनी विशेष प्रेम दिलं कारण इथली माणसं सर्वाधिक विस्थापित झालेली. या लोकांनी आपल्या डोळ्यासमोर आपली गावं आकसत जाताना पाहिली आणि पोटाची भ्रांत मिटवण्यासाठी गावकूस सोडून विविध शहरांची वाट धरली. अशा कित्येक लोकांसाठी 'गवाक्ष' ही अंतरंगातली आर्त आठवण ठरली. विदर्भातून आलेल्या प्रतिक्रिया अचंबित करणाऱ्या होत्या, राज्य तोडून हवंय असं काही राजकारणी आणि त्यांचे समर्थक म्हणत असतील पण मला तर तिथल्या वाचकांच्या काळजातही तोच गाव दिसला जो सह्याद्रीच्या कुशीतल्या माणसांच्या डोळ्यात वसला होता. खान्देशी, माणदेशी वाचकांनी त्यांच्या ग्रामीण साधनसामग्रीचा ऱ्हास असह्य होत असल्याचं सांगितलं तेंव्हा गावकुसाची ही ओढ सर्वत्र समांतर असल्याचं अधोरेखित झालं. गडचिरोलीतुन देखील अभिप्राय कळवताना एका वाचकाने लिहिलं की 'गवाक्ष'ने मला माझी माणसं परत मिळवून दिली, त्यांच्या काळजातला वणवा थंड करण्याचं काम यातून झालं ! कित्येकांनी पाणावल्या डोळ्यांनी आपल्या मनातलं आभाळ रितं केलं. प्रत्येक लेखाची वाट पाहणाऱ्या अनेक वाचकांनी न चुकता आपले अभिप्राय कळवले. काहींनी तर रविवार येण्याआधीच पुढच्या लेखाविषयी औत्सुक्यपूर्ण गप्पा मारल्या. यात कुणाला आपलं गाव दिसलं, आपली माणसं दिसली, काहींच्या विस्मृतीच्या कुपीत बंदिस्त झालेल्या कडूगोड आठवणी पुनरुज्जीवित झाल्या. ज्यांना विसरावं वाटत होतं अशा काही कडवट नात्यांच्या तुरट स्मृतींनी काहींचा कंठ दाटून आला. काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या आपल्या आप्तेष्टांची अनेकांना आठवण झाली. डोळ्यांची दृष्टी कमी झाल्याने वाचायला लिहायला अडथळे येऊ लागल्याने काही पिकल्या पानांनी त्यांच्या घरातल्या कोवळ्या कोंबांना हाताशी धरून ऑडिओ मेसेज पाठवले तेंव्हा माझ्या डोळ्यातून आनंदाश्रू वाहिले ! वाचकांचे हे प्रेम माझ्यासाठी न संपणारी शिदोरी बनून सोबत राहील. याही पलीकडे जाऊन ज्यांनी उभ्या आयुष्यात गावजीवन अनुभवलं नाही अशा वाचकांनीही भरघोस प्रतिसाद दिला जो खूप सुखावून गेला. मुळात 'गवाक्ष' हे केवळ गावजीवन जगलेल्या लोकांसाठी लिहिलं नव्हतंच ! कित्येक शतकापूर्वी नगरे स्थापन होण्याआधी आपण सगळेजण गावजीवनाचे साक्षीदार होतो. काळाच्या ओघात अनेकांनी गावांची साथ सोडली तर काही गावांचे नगरात रूपांतर झाले, काही नगरांचे महानगर झाले. असं असलं तरी इथली सर्व माणसं याच भूमीतली नव्हती, त्यांची पाळंमुळं शोधत गेलं की ती कुठल्या तरी वेशीपाशी जाऊन पोहोचतात. मग ही कथित शहरी माणसं आपल्या दिवाणखान्यात गप्पांचा फड रंगला की अभिमानाने सांगतात, "आमची कुठली शेतीवाडी बाबा ! आम्ही शहरी मंडळी. मात्र कधीकाळी आमच्या बापजाद्यांची अमक्या तमक्या गावात इतकी शेती होती, इतका जमीन जुमला होता, वाडे होते, नोकर चाकर होते, वावरात विहिरी होत्या, विहिरींवर मोटी होत्या, मोट हाकणारी सर्जाराजाची जोडी होती, धान्याची कणगी होती, कडब्याची गंज होती, गायी म्हशींनी भरलेले गोठे होते, हिरव्यागार चाऱ्याने भरलेली दावण होती, बक्कळ दूधदुभतं होतं, अर्धा डझन सालदार गडी होते, काळया आईच्या कुशीतून सोनं पिकत होतं, जुंधळ्यात लगडलेलं चांदणं आजी पणजीच्या डोळ्यातून तुलसी वृंदावनातल्या दिव्याच्या ज्योतीत उतरायचं आणि तिथून ते आभाळात जायचं !" असं काही सांगताना त्या पोक्त चेहऱ्यावर अद्भुत समाधान विलसतं, जोडीनेच नकळत भरून आलेले डोळे पुसण्यासाठी चष्म्याच्या काचा साफ करण्याचा बहाणा कामाला येतो. या अशा सगळ्या गाववेड्या माणसांना 'गवाक्ष'मधलं गाव हवंहवंसं वाटणं साहजिक होतं. माणूस शहरातला असो वा महानगरातला, कुणी कितीही नाकारलं वा नाकं मुरडली तरी आपल्या प्रत्येकाच्या मनात गावजीवनाची एक आस्था, अनामिक ओढ असतेच, अंतर्मनातल्या या विझलेल्या ज्योतींना पुन्हा सचेत करता येतं याचा प्रत्यय 'गवाक्ष'मुळे आला. याच अनुषंगाने अनेकांनी विचारलं की ही सगळी माणसं, या घटना खऱ्या की कल्पित ?'गवाक्ष'मधल्या गोष्टीतली माणसं वेगवेगळ्या ठिकाणी मला भेटत गेली. उत्तर सोलापूर तालुक्यातील कोंडी हे माझं गाव. या गावाच्या पंचक्रोशीतली माणसं, यांच्याकडून ऐकलेल्या काही गावगोष्टी, वेगवेगळ्या प्रवासात विविध टप्प्यांवर घडलेल्या काही घटना हे सगळं मनाच्या कप्प्यात साठत राहिलं. शेतशिवारात सोसाट्याचं वारं येतं, झाडांना गदागदा हलवून जातं, झाडे पडत नाहीत पण हिरवीपिवळी पानेही पिकल्या पानासॊबत पडून जातात. त्याच पानांचं खत होतं, झाडांच्या मुळाशी जातं आणि झाडाच्या शेंड्याला नव्या पानाच्या रूपाने पुन्हा दिमाखात फडफडू लागतं. तसं 'गवाक्ष'मधल्या माणसांचं आहे, यातल्या घटनांचं आहे, यातल्या स्थळांचं आहे. काळाच्या माऱ्याने हे सगळे वाहून गेले पण आठवणींच्या, गप्पाष्टकांच्या रूपाने पुन्हा पुन्हा तजेलदार होत राहिले. ही प्रक्रिया हरेक गावकुसात घडलेली आहे त्यामुळे अपरिचितांनाही 'गवाक्ष'मधली माणसं, घटना, स्थळं सगळं परिचयाचं वाटतं. 'खपली'मधली शांताबाई, 'गुलमोहर'मधले कामिनी आणि दत्तू, 'नाळ'मधले नारायणकाका, 'फेरा'मधली गंगूबाई, 'वर्तुळ'मधले अंबादास गवळी, अंधारमधला वसूनाना, 'हक्क'मधल्या सिंधू सुगंधा, 'ऋण'मधले मारुतीबाप्पा घुले, 'ओलावा'मधले दौलत भोसले, 'पश्चात्ताप'मधील गोदूबाई, 'गहिवर'मधील लक्ष्मणआबा, 'भास'मधली सरूबाई, 'धग'मधला सायबू राठोड ही सगळी माणसं हाडामासाची वाटतात. यांच्याशिवाय अक्काबाई, अन्याबा, भाऊसाहेब, गोकुळनाथ, ज्ञानू सुतार, सर्जा, मालनबाई. दत्तू पाणक्या, मकबूलचाचा, नाग्याचा सुदामा, तान्हीबाई, धडे मास्तर, जगन्नाथ वाणी, इरण्णा, कलावती, गुलाबबाई, भानातात्या ही सगळी मंडळी आणि त्यांच्या जीवनाचा परीघ आपल्याला जगण्याची नवी व्याख्या देतो. ही माणसं भोळीभाबडी होती, यांनी फारसा नावलौकिक मिळवला नाही की संपत्ती कमवली नाही मात्र आयुष्य भरभरून जगताना त्यांनी त्याचा अर्थ जाणून घेतला. 'गवाक्ष'मधून हा अर्थ आपल्यापर्यंत पोहोचता करायचा होता. 'गवाक्ष' म्हणजे खिडकी. या गवाक्षातून कुणीही बाहेर डोकावून पाहिलं तर या लिखाणातली कोणतीही माणसं, स्थळं कुठंच दिसणार नाहीत कारण ती नामशेष व्हायच्या बेतात आलीत. मात्र कुठेही राहणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीने यातून आत डोकावलं तर एक अख्खं गाव दिसेल. गजबजलेल्या वेशी, पोराबाळांनी भरलेल्या गल्ल्या, म्हाताऱ्या कोताऱ्यांनी व्यापलेली देवळं, समग्र गावकऱ्यांचा श्रद्धास्थान असलेला दर्गा, गप्पात बुडालेला पार, आशाळभूत चावडी दिसेल. जाड्याभरड्या कपड्यातली साधीसुधी माणसं दिसतील. त्यांच्या जुन्या परंपरा, त्यांचे हेवेदावे रुसवे फुगवे दिसतील. हिरवीगार शेते दिसतील, झाडांच्या सावल्यांतले बांध दिसतील, भिरभिरणारी पाखरं दिसतील, घराघरातले देव्हारे दिसतील, सुरकुतलेले चेहरे दिसतील आणि भेगाळेलेले हातही दिसतील. कष्टाने व्यापलेलं गावजीवन दिसेल आणि तरीही त्या लोकांच्या डोळ्यांत चमक दिसेल. यामुळेच 'गवाक्ष'ला एक करुण, दुःखद झालर लाभलीय. मात्र हे केवळ आठवणींचे रुदन नाही, हा केवळ गतकाळातील माणसांचा जथ्था नाही, हे केवळ लोप पावलेल्या गावजीवनाचे ललित वर्णन नाही, ही एक गावसंस्कृती आहे जी आपल्या गतपिढीने अनुभवली आहे. त्या गावसंस्कृतीचं अक्षरलेणं पुढच्या पिढीस कळायला हवं, त्याशिवाय नव्या पिढीला आपल्या गतपिढीने सोसलेल्या घावांची वेदना कळणार नाही. आजचं जीवन जरी भौतिक सुखानी काठोकाठ भरलेलं असलं तरी गावसंस्कृतीच्या दरवळाने नव्या पिढीला खुणावलं पाहिजे या साठी 'गवाक्ष' लिहीलं आणि नव्या पिढीने दिलेली दाद पाहून ही धडपड सार्थ ठरली. या सफरीमध्ये मला साथसोबत देणाऱ्या, मार्गदर्शन करणाऱ्या 'लोकसत्ता'च्या संपूर्ण टीमचा आणि सर्व वाचकांचा ऋणी राहीन. 'गवाक्ष'मधलं गावसंस्कृतीचं अक्षरलेणं तुमच्या हाती सोपवून भरल्या डोळ्यांनी आणि तृप्त मनाने तुम्हा सर्वांची रजा घेतो.- समीर गायकवाड
You must login to tell this story to your friend(s). No account yet? Join now, it's simple and of course free!
You must login to share this story to a group. No account yet? Join now, it's simple and of course free!
  • 3
  • Bury
  • Vote

You must login to vote this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

You must login to bury this story. Don't have an account yet? Join now, it's simple & free!

लॉगिन To MarathiBlogs : मराठीब्लॉग्स

No account yet? Join us now, it's free!